by سروش آزادی | 12.آگوست 2026 | Allgemein, مقالات, نوشته ای دیگر از همین نویسنده
📘 تحول شیوه حکمرانی جمهوری اسلامی در شرایط جنگ، فرسایش و بحران رهبری| از هژمونی فردی تا بازسازی هژمونی نهادی در ساختار قدرت
📅 دوشنبه ۱۹ مرداد ۱۴۰۵– ۱۰ آگوست ۲۰۲۶
🖋 گروه مطالعات سیاسی «سروش آزادی- جامعه در حال گذار»
تحولات ماههای اخیر در ساختار قدرت جمهوری اسلامی، مسئله جانشینی رهبری را وارد مرحلهای گستردهتر کرده است. حذف علی خامنهای، شرایط جنگی، فشار فزاینده خارجی، بحران اقتصادی، مذاکرات پیرامون تنگه هرمز و جابهجاییهای تازه در نهادهای امنیتی، مجموعهای از متغیرها را کنار یکدیگر قرار دادهاند که از بازآرایی مرکز ثقل قدرت حکایت میکنند.
در چنین وضعیتی، پرسش اصلی صرفاً به تعیین فردی که در رأس نهاد رهبری قرار میگیرد محدود نمیشود. مسئله بنیادیتر به توان ساختار برای ایجاد یک مرکز فرماندهی تازه مربوط است؛ مرکزی که بتواند سپاه، دولت، شورای عالی امنیت ملی، شبکه رهبری، دستگاه قضایی، نهادهای ایدئولوژیک و دیگر اجزای نظام را حول یک راهبرد مشترک برای بقا هماهنگ سازد.
از همین منظر، شرایط کنونی را میتوان در قالب «گذار از بحران جانشینی به بحران هژمونی» فهم کرد. جمهوری اسلامی همزمان با فرسایش منابع قدرت خود، در حال جستوجوی الگویی تازه برای تمرکز فرماندهی، مدیریت جنگ و مذاکره و بازسازی انسجام درونی ساختار قدرت است. تحولات شورای عالی امنیت ملی، جایگاه محسن رضایی، مواضع محمدباقر قالیباف، نقش دولت مسعود پزشکیان و رفتار ساختار در برابر نیروهای رادیکال، اجزای همین فرایند را تشکیل میدهند.
در این تحلیل، «بازسازی هژمونی» به فرایندی اشاره دارد که طی آن ساختار قدرت میکوشد پس از تضعیف مرکز رهبری، میان نهادهای نظامی، امنیتی، اجرایی و ایدئولوژیک آرایش تازهای ایجاد کند و تصمیمگیری درباره جنگ، مذاکره، اداره کشور و بقای نظام را بار دیگر در یک مرکز هماهنگ سازد.
🔻 بحران رهبری؛ از «چه کسی رهبر است؟» به «چه کسی فرمان میدهد؟»
در دوران علی خامنهای، ساختار جمهوری اسلامی از یک مرکز شخصی نسبتاً تثبیتشده برخوردار بود. رهبر میان بیت، سپاه پاسداران، شورای عالی امنیت ملی، دولت، دستگاه قضایی و نهادهای انتصابی پیوند برقرار میکرد و بخش مهمی از تعارضات درونی نظام از طریق همین مرکز تنظیم میشد.
حذف این مرکز، مسئلهای فراتر از انتخاب جانشین ایجاد کرده است. اکنون مجموعهای از کارکردهایی که پیشتر در شخص رهبر متمرکز بودند، میان نهادهای مختلف توزیع شدهاند و هر یک از این نهادها در پی تثبیت سهم خود در نظم تازهاند. از همین رو، اکنون پرسش اصلی برای توضیح صورتبندی ساختار قدرت این است که:
چه نیرویی قادر است سایر اجزای جمهوری اسلامی را حول یک راهبرد واحد برای بقای ساختار سازمان دهد؟ پاسخ به این پرسش به ما کمک می کند تا، جایگاه مجتبی خامنهای را نیز در چارچوب روشنتری بررسی کنیم. زیرا وضعیت جسمانی و میزان حضور عملی او بر توازن قدرت اثر گذاشته و در عین حال، مسئله ساختاری در توان نهاد رهبری و اعمال فرماندهی را با ابهام مواجه ساخته است؛ اگر بخش قابل توجهی از تصمیمهای جنگ، مذاکره، امنیت و اقتصاد از مجاری دیگر عبور کند، مرکز واقعی قدرت نیز به تدریج در همان مجاری شکل خواهد گرفت. از اینجا بحران جانشینی به بحران هژمونی تبدیل میشود.
از این منظر، سنجش قدرت در مرحله کنونی بیش از جایگاه حقوقی نهادها، به مسیر واقعی تصمیمگیری وابسته میشود. نهادی که بتواند میان فرماندهی نظامی، دیپلماسی، اقتصاد بحران و امنیت داخلی هماهنگی ایجاد کند، بهتدریج ظرفیت هژمونیک بیشتری در ساختار پیدا خواهد کرد.
🔻 شورای عالی امنیت ملی (شعام)؛ از نهاد هماهنگکننده به مرکز تنظیم قدرت
در این بازآرایی، شورای عالی امنیت ملی جایگاه ویژهای پیدا میکند. این شورا در ساختار رسمی جمهوری اسلامی محل اتصال دولت، نیروهای نظامی، نهادهای امنیتی و رهبری است. شرایط جنگی نیز دامنه تصمیمات آن را گستردهتر میکند. موضوعاتی مانند اداره جنگ، سیاست منطقهای، مذاکرات خارجی، امنیت داخلی، تنگه هرمز، تحریمها و مدیریت بحرانهای راهبردی همگی به این نهاد پیوند میخورند.
انتصاب محمدباقر ذوالقدر پس از کشتن علی خامنهای از همین زاویه اهمیت داشت. او خود از شبکه تاریخی سپاه برخاسته بود و حضورش در دبیرخانه شورا میتوانست پیوند میان دولت و ساختار امنیتی را تقویت کند. اکنون خبر استعفای او و مطرحشدن محسن رضایی برای دبیری شورا، سطح تازهای از این بازآرایی را نشان میدهد.
محسن رضایی به نسل قدیمی فرماندهان سپاه تعلق دارد و طی ماههای اخیر نیز در جایگاه مشاور مجتبی خامنهای قرار گرفته است. اهمیت این موقعیت بیش از آنکه از قدرت مستقل او ناشی شود، به پیوند نهادی او با نسل تاریخی سپاه و نزدیکیاش به مرکز رهبری مربوط است. در شرایطی که ساختار قدرت در حال بازآرایی است، چنین چهرهای میتواند در فرایند انتقال تجربه، حفظ پیوستگی درونساختاری و اتصال میان شبکه نظامی، نهاد رهبری و ساختار سیاسی نقش پیدا کند.
حضور و تثبیت نقش محسن رضایی در رأس دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی فراتر از جابهجایی یک مدیر خواهد بود. این تغییر میتواند نشانهای از تقویت نهادی باشد که در شرایط جنگ، مذاکره و بحران رهبری، ظرفیت هماهنگکردن مراکز مختلف قدرت را بر عهده میگیرد.
در چنین صورتی، شورای عالی امنیت ملی از یک نهاد هماهنگکننده امنیتی به یکی از کانونهای اصلی تنظیم هژمونی در جمهوری اسلامی ارتقا مییابد؛ نهادی که ظرفیت اتصال سپاه، دولت، نهاد رهبری و دستگاههای امنیتی را در حوزههای جنگ، مذاکره و اداره بحران پیدا میکند. اهمیت این تحول در جابهجایی تدریجی مرکز ثقل قدرت از هژمونی شخصی رهبر به سوی هژمونی نهادی و شبکهای قرار دارد.
🔻 نسل قدیم و نسل جدید سپاه؛ تداوم روایت انقلابی در بازسازی قدرت
بازگشت یا فعالشدن دوباره برخی چهرههای نسل نخست فرماندهان سپاه از جمله محسن رضایی را میتوان در چارچوبی فراتر از موقعیت فردی آنان بررسی کرد. نسل جدید فرماندهی سپاه در شرایط جنگ، بحران رهبری و بازآرایی ساختار قدرت با مسئله حفظ پیوستگی جمهوری اسلامی روبهروست. حضور چهرههایی از نسل نخست میتواند حافظه نهادی، تجربه جنگ، شبکههای تاریخی و مشروعیت درونساختاری انقلاب را به فرایند بازسازی قدرت متصل کند.
از این منظر، اهمیت محسن رضایی بیشتر از جایگاه مستقل او، به نقش احتمالیاش در پیوند میان نسل بنیانگذار سپاه و نسل جدید فرماندهی مربوط میشود. چنین پیوندی امکان میدهد بازآرایی کنونی بهعنوان گسست از نظم پیشین فهم نشود، بلکه در روایت درونی نظام، ادامه مأموریت انقلاب در شرایط تازه معرفی شود.
در این روایت دیگر مرگ علی خامنهای پایان پیوستگی انقلابی ساختار محسوب نمیشود، و از طرف دیگر نشان می دهد که مرکز بازتولید این پیوستگی از شخص رهبر به شبکهای از نهادهای نظامی- امنیتی منتقل می شود. سپاه در این الگو علاوه بر حفظ قدرت سخت، حامل حافظه تاریخی و روایت استمرار انقلاب نیز میشود.
نسل قدیمی فرماندهان در چنین فرایندی نقش انتقال تجربه و مشروعیت تاریخی را ایفا میکند و نسل جدید، مدیریت عملی جنگ، امنیت و بقای ساختار را پیش میبرد. حاصل این پیوند میتواند شکل تازهای از هژمونی جمهوری اسلامی باشد: هژمونیای که ریشه خود را در انقلاب حفظ میکند و مرکز اجرایی آن بیش از گذشته در نهاد نظامی- امنیتی قرار میگیرد. در این معنا، «تداوم انقلاب» از وابستگی به حضور یک رهبر مشخص فاصله میگیرد و در قالب حافظه نهادی، شبکه فرماندهی و مأموریت حفظ ساختار بازتولید میشود.
🔻 شکاف اصلی؛ رقابت بر سر شیوه بقای جمهوری اسلامی
در این رقابت میتوان سه منطق را از یکدیگر تشخیص داد: «منطق تنفس اقتصادی و مذاکره» در دولت، «منطق مذاکره همراه با حفظ اهرم قدرت» در بخش امنیتی ـ نظامی، و «منطق استمرار تقابل ایدئولوژیک» در جریانهای رادیکالتر. تفاوت میان این سه گرایش بیشتر از آنکه در اصل حفظ جمهوری اسلامی باشد، در شیوه تأمین این بقا و نسبت جنگ، مذاکره و تمرکز قدرت با یکدیگر شکل میگیرد.
دولت پزشکیان، با بحران اقتصادی، کاهش درآمدهای نفتی، مشکلات گسترده اجتماعی و فشار خارجی روبهروست. از منظر این دولت، مذاکره امکان کاهش فشار و بازیابی بخشی از ظرفیت اداره کشور را فراهم میکند.
در کنار آن، بخش مهمی از نیروهای امنیتی و نظامی نیز میتوانند مذاکره را بخشی از راهبرد بقا بدانند، مشروط بر آنکه این مذاکره در امتداد حفظ اهرمهای نظامی و منطقهای انجام گیرد و ساختار بتواند از موقعیت قدرت نسبی وارد معامله شود. مواضع قالیباف نیز در همین چارچوب قابل فهم است. تأکید او بر فشار متقابل، تعهدات آمریکا و ضرورت مذاکره از موضع قدرت، نشاندهنده رویکردی است که جنگ و دیپلماسی را دو ابزار مکمل برای حفظ ساختار تلقی میکند.
در سوی دیگر، جریانهای ایدئولوژیک رادیکالتر ظرفیت بیشتری برای استمرار تقابل قائلاند و بخش مهمی از هویت سیاسی خود را از همین رویارویی میگیرند. در نتیجه، شکاف اصلی را میتوان با چنین پرسشی تعریف کرد: جمهوری اسلامی با چه ترکیبی از فشار نظامی، مذاکره، تمرکز قدرت، عقبنشینی تاکتیکی و بازسازی نهادی میتواند بقای خود را تضمین کند؟
🔻 انضباطبخشی به تندروی و تمرکز حق تصمیمگیری
رفتار ساختار در برابر برخی جریانهای رادیکال نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند. در دورهای که حکومت با جنگ، بحران اقتصادی و فشار خارجی روبهروست، مرکز فرماندهی به انسجام بیشتری نیاز دارد. ایدئولوژی همچنان برای بسیج نیرو، حفظ وفاداری و تولید مشروعیت درونساختاری کارکرد دارد، اما همزمان تصمیم درباره سطح رویارویی، زمان مذاکره و میزان استفاده از ابزارهای نظامی باید در یک مرکز محدودتر متمرکز شود.
از این منظر، برخورد با چهرههایی مانند محمدباقر خرازی یا اعمال فشار بر نیروهایی که مستقل از مرکز تصمیمگیری خواهان تشدید تقابل هستند، میتواند بخشی از «انضباطبخشی به رادیکالیسم حکومتی» باشد.
این فرایند بیانگر تمرکز بیشتر حق تصمیمگیری در رأس ساختار است. در این الگو، رادیکالیسم سیاسی و ایدئولوژیک نیز تحت یک سلسلهمراتب فرماندهی قرار میگیرد و مرکز قدرت درباره زمان، سطح و کارکرد آن تصمیم میگیرد. در یک نظم امنیتی در حال بازسازی، حتی جریانهای بسیار ایدئولوژیک نیز زمانی کارکرد پیدا میکنند که در سلسلهمراتب تصمیمات فرماندهی قرار گیرند. به همین دلیل، یکی از نشانههای مرحله کنونی را میتوان در حرکت از تعدد مراکز تولید سیاست رادیکال به تمرکز تصمیمگیری درباره جنگ، مذاکره و میزان تقابل مشاهده کرد.
🔻 انتقال مرکز ثقل از بیت به شبکه نهادی قدرت
ساختار جمهوری اسلامی در دوره علی خامنهای بر یک رابطه عمودی از بالا به پایین استوار بود: «رهبری، بیت، نهادهای نظامی و امنیتی، دولت و سایر دستگاهها» اما شرایط پس از حذف او امکان شکلگیری الگویی متفاوت را فراهم کرده است. در این الگو توزیع مرکز ثقل قدرت در حال بازآرایی میان شبکهای از نهادها می شود. در آرایش در حال ظهور، رابطه به سوی یک شبکه چندمرکزی حرکت میکند که در آن «نهاد رهبری، هسته نظامی ـ امنیتی، شورای عالی امنیت ملی و دولت اجرایی» در قالب تقسیم کار و موازنه درونی با یکدیگر عمل میکنند.
در ساختار تازه، اگرچه مقام رهبری همچنان ظرفیت حقوقی، نمادین و ایدئولوژیک خود را حفظ میکند، اما بخش بیشتری از فرماندهی عملی در میان سپاه، شورای عالی امنیت ملی و شبکههای امنیتی توزیع میشود. چنین تحولی میتواند جمهوری اسلامی را از یک نظام شدیداً رهبرمحور به ساختاری نزدیکتر به «حکمرانی جمعی امنیتی- نظامی با پوشش نهادی ولایت فقیه» سوق دهد.
این تحول برای فهم آینده نظام سیاسی کنونی اهمیت زیادی دارد، زیرا بقای احتمالی جمهوری اسلامی میتواند همراه با تغییر شکل درونی آن تحقق پیدا کند. در این سناریو، روحانیت سیاسی سهم محدودتری در مدیریت روزمره پیدا میکند، سپاه وزن بیشتری در تصمیمگیری راهبردی مییابد، دولت وظایف اقتصادی و دیپلماتیک را برعهده میگیرد و نهاد رهبری نقش انسجامبخش و مشروعیتساز خود را حفظ میکند.
بنابراین «هژمونی نهادی» الزاماً به معنای برابری نهادها نیست؛ بلکه به معنای انتقال بخش بیشتری از تنظیم و هماهنگی قدرت از شخص رهبر به رابطه میان چند نهاد اصلی است.
🔻 جنگ هشتساله و جنگ امروز؛ از ساخت هژمونی تا بازسازی هژمونی برای بقا
جنگ در هر دو دوره به تمرکز فرماندهی و بازتنظیم مناسبات درونی قدرت کمک میکند، اما کارکرد تاریخی آن متفاوت است. در دهه شصت، جنگ به تثبیت هژمونی نظام تازهتأسیس و گسترش جایگاه سپاه یاری رساند. در شرایط کنونی، جنگ میتواند به بازسازی هژمونی ساختاری یاری رساند که پس از چهار دهه حکمرانی، فرسایش و بحران رهبری در پی ایجاد آرایش تازهای برای تداوم بقاست.
به همین دلیل، جنگ امروز برای حکومت میتواند امکان تمرکز فرماندهی، محدودکردن رقابت داخلی، افزایش سهم نیروهای امنیتی، توجیه سیاستهای اضطراری و تنظیم مذاکره از موضع بقای ساختار را فراهم کند. این بار جنگ در خدمت «بازمهندسی یک حکومت فرسوده برای استمرار بقا» قرار میگیرد؛ یعنی تمرکز دوباره فرماندهی، بازتنظیم روابط درونی قدرت و ایجاد فرصت زمانی برای سازگارکردن ساختار با شرایط تازه ای که با آن روبرو است.
🔻 دولت پزشکیان و شکلگیری تقسیم کار نهادی برای بقا
در این آرایش، سه کارکرد اصلی از یکدیگر قابل تشخیصاند: دولت مسئولیت اداره اقتصاد، خدمات عمومی و دیپلماسی را پیش میبرد، سپاه و نهادهای امنیتی اهرمهای نظامی و امنیتی را در اختیار دارند، و شورای عالی امنیت ملی ظرفیت هماهنگسازی این حوزهها و تبدیل تصمیمات پراکنده به یک راهبرد مشترک را پیدا میکند.
از این منظر، رابطه دولت و هسته امنیتی از رقابت به سمت «تقسیم کار برای بقای ساختار» حرکت می کند. دولت امکان مذاکره و بازکردن مسیرهای اقتصادی را فراهم میکند، نهادهای نظامی و امنیتی کنترل اهرمهای فشار را حفظ میکنند، و شورای عالی امنیت ملی (شعام) میان این دو حوزه هماهنگی ایجاد میکند.
چنین الگویی میتواند جمهوری اسلامی را برای مدتی از انسداد کامل خارج کند و فرصت لازم برای بازآرایی داخلی در اختیار ساختار قرار دهد. همین موضوع مذاکرات یا جنگ با آمریکا را نیز از یک رویداد صرفاً دیپلماتیک و نظامی فراتر میبرد. در این چارچوب، جنگ و مذاکره میتوانند به دو ابزار مکمل در راهبرد بقا تبدیل شوند: فشار و بازدارندگی برای حفظ اهرمهای معامله، و مذاکره برای کاهش هزینهها، بازیابی منابع و خرید زمان برای بازآرایی داخلی.
🔻 از بحران جانشینی به بحران هژمونی در بازآرایی ساختار
در این نقطه، تمایز میان دو مفهوم در توضیح بازآرایی ساختار در این شرایط اهمیت بنیادی پیدا میکند؛ اگر «بحران جانشینی» درباره فرد یا نهادی است که مقام رهبری را در اختیار میگیرد، «بحران هژمونی» درباره نیرویی است که بتواند سایر نهادهای قدرت را حول یک راهبرد مشترک سازمان دهد. شرایط امروز جمهوری اسلامی بیشتر در سطح دوم قابل توضیح است.
دادههای بررسیشده در بخشهای پیشین نشان میدهند که مسئله جانشینی مجتبی خامنه ای در دل یک موازنه نهادی گستردهتر شکل میگیرد؛ وزن سپاه، ظرفیت شعام برای هماهنگسازی، نقش دولت در مدیریت اقتصاد و مذاکره، موقعیت جریانهای رادیکال و کارکرد نهاد رهبری، همگی در تعیین ترکیب هژمونی آینده رهبر تازه مؤثرند. در چنین الگویی، تعیین رهبری آینده مجتبی خامنه ای میتواند محصول موازنهای باشد که پیشتر میان نهادهای اصلی قدرت شکل گرفته است. این احتمال، الگوی جانشینی جمهوری اسلامی را نیز تغییر میدهد. رهبر آینده میتواند از قدرت شخصی محدودتری برخوردار باشد و در مقابل، شبکه امنیتی- نظامی سهم بیشتری از فرماندهی واقعی را در اختیار بگیرد.
🔻 پیامد بازآرایی ساختار قدرت برای فرایند گذار
این تحول، تحلیل گذار از جمهوری اسلامی را نیز وارد مرحله تازهای میکند. فرسایش ساختار قدرت همچنان یکی از مهمترین ویژگیهای وضعیت کنونی است. بحران اقتصادی، فشار خارجی، جنگ، شکاف در رأس حکومت و کاهش مشروعیت اجتماعی، ظرفیت نظام را محدود کردهاند. اما همزمان، ساختار قدرت از توان بازسازی برخوردار است. از این رو، این بازآرایی میتواند به بروندادهای متفاوتی منتهی شود و هر یک از آنها به موازنه میان انسجام درونی حکومت، شدت فشار خارجی، ظرفیت جامعه و توان بدیل سیاسی وابسته است. از دل این فرایند چند مسیر قابل تصور شکل میگیرد:
یکی از مسیرها به «بازسازی امنیتی جمهوری اسلامی» منتهی میشود؛ ساختاری با رهبری کمقدرتتر و شبکه نظامی- امنیتی قدرتمندتر.
مسیر دیگر، «توافق بقامحور» است؛ توافقی که از طریق کاهش تنش خارجی، بازگشت بخشی از منابع اقتصادی و خرید زمان، فرصت تثبیت دوباره ساختار را فراهم میکند.
مسیر سوم، گذار «معاملهشده» است؛ بخشی از ساختار قدرت در شرایط افزایش هزینه بقا، وارد مذاکره درباره انتقال محدود یا گسترده قدرت با نیروهای سیاسی و بازیگران داخلی و خارجی میشود.
مسیر چهارم، «گذار جامعهمحور» است؛ عاملیت اجتماعی، شبکههای مدنی و صنفی و بدیل سیاسی پیوسته، فرسایش ساختار را به ظرفیت انتقال قدرت تبدیل میکنند.
از همین رو، رقابت تعیینکننده ماههای آینده میان دو ظرفیت شکل میگیرد: «ظرفیت جمهوری اسلامی برای بازسازی هژمونی و ظرفیت جامعه و نیروهای سیاسی برای تبدیل فرسایش به انتقال قدرت سیاسی.» این نقطه، مسئله اصلی تحولات در مرحله کنونی گذار است.
🔵 جمعبندی | از رهبری فردی تا بازسازی هژمونی نهادی
تحولات پس از حذف علی خامنهای ساختار قدرت جمهوری اسلامی را وارد مرحلهای کرده است که در آن مسئله جانشینی مجتبی با بازآرایی گستردهتر روابط قدرت پیوند خورده است. جنگ، فشار اقتصادی، مذاکره خارجی، فرسایش منابع حکمرانی و رقابت جناحی، ضرورت شکلگیری یک مرکز تازه برای هماهنگی تصمیمات راهبردی را افزایش دادهاند.
در این فرایند، شورای عالی امنیت ملی ظرفیت بیشتری برای اتصال دولت، سپاه، شبکه رهبری و دستگاههای امنیتی پیدا میکند. نسل تاریخی فرماندهان سپاه نیز میتواند حافظه نهادی و روایت استمرار انقلاب را به نسل تازه فرماندهی منتقل کند. از این طریق، پیوستگی نظام از اتکای پیشین به اقتدار شخص رهبر به سوی شبکهای از نهادهای نظامی، امنیتی و اجرایی حرکت میکند.
این بازآرایی شکل تازهای از هژمونی را پیش روی جمهوری اسلامی قرار میدهد: هژمونی نهادی ـ امنیتی. در این الگو، نهاد رهبری ظرفیت حقوقی و ایدئولوژیک خود را حفظ میکند، سپاه قدرت سخت و اهرمهای راهبردی را در اختیار دارد، دولت مدیریت اقتصاد و دیپلماسی را پیش میبرد و شورای عالی امنیت ملی میان این حوزهها هماهنگی ایجاد میکند.
جنگ نیز در همین چارچوب کارکردی داخلی پیدا میکند. همانگونه که جنگ هشتساله در مرحله ساخت و تثبیت هژمونی جمهوری اسلامی نقش داشت، جنگ کنونی میتواند در دوره فرسایش ساختار به ابزار تمرکز فرماندهی و بازسازی هژمونی تبدیل شود. مذاکره نیز امکان کاهش هزینههای خارجی، بازیابی بخشی از منابع و فراهمکردن زمان برای این بازآرایی را ایجاد میکند. از این رو، جنگ و مذاکره میتوانند در راهبرد بقای ساختار به دو ابزار مکمل تبدیل شوند.
بر این اساس، بحران کنونی بیش از آنکه صرفاً مسئله جانشینی مجتبی خامنه ای باشد، بحران سازماندهی دوباره قدرت است. تعیین رهبری آینده او نیز میتواند محصول موازنهای باشد که میان نهادهای اصلی شکل میگیرد. در چنین شرایطی، رهبری آینده مجتبی خامنه ای ممکن است بخشی از اقتدار شخصی دوران علی خامنهای را در قالب شبکهای گستردهتر از فرماندهی نهادی تقسیم کند.
این تحول، فرایند گذار را نیز وارد مرحله تازهای میکند؛ در یک سوی میدان، جمهوری اسلامی میکوشد فرسایش را به بازسازی قدرت تبدیل کند. در سوی دیگر، جامعه و نیروهای سیاسی با مسئله تبدیل فرسایش ساختار به ظرفیت انتقال قدرت روبهرو هستند. برونداد این رقابت میتواند در قالب بازسازی امنیتی نظام، توافق بقامحور، گذار معاملهشده یا گذار جامعهمحور شکل گیرد.
از همین رو، مسئله تعیینکننده مرحله کنونی ایران را میتوان در یک گزاره خلاصه کرد: جمهوری اسلامی در دل فرسایش، از هژمونی فردی به سوی بازسازی هژمونی نهادی حرکت میکند؛ در برابر آن، امکان گذار به توان جامعه و نیروهای سیاسی برای تبدیل بحران هژمونی در ساختار قدرت به عاملیت سازمانیافته و انتقال قدرت وابسته است.
by سروش آزادی | 29.جولای 2026 | مقالات, نوشته ای دیگر از همین نویسنده
پدیدار شناسی گذار: آسیب شناسی نظریه دکتر سعید مدنی در گذار از جمهوری اسلامی
📅 چهارشنبه ۷ مرداد ۱۴۰۵– ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۶
🖋 دفتر پدیدارشناسی و مطالعات گذار اجتماعی ایران
بخش نخست: گذار از یک راهبرد سیاسی تا یک مفهوم جامعهشناختی
مفهوم «گذار» در سالهای اخیر به یکی از پرکاربردترین مفاهیم در تحلیل وضعیت ایران تبدیل شده است. همزمان با گسترش بحرانهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی، پرسش از چگونگی عبور جامعه ایران از وضعیت موجود، جایگاه ویژهای در میان پژوهشگران، فعالان سیاسی و کنشگران مدنی یافته است. با این حال، هرچه کاربرد این مفهوم گستردهتر شده، ابهام در معنای آن نیز افزایش یافته است. بسیاری از بحثها درباره گذار، بیش از آنکه به خود مفهوم گذار بپردازند، مستقیماً بر شیوههای تغییر ساختار قدرت یا ویژگیهای نظم مطلوب آینده متمرکز شدهاند. در نتیجه، مفهوم گذار اغلب پیش از آنکه تعریف شود، با مقصدی مشخص پیوند میخورد.
در این میان، مقاله اخیر دکتر سعید مدنی (*۱) نیز نمونهای از همین تلاشها برای صورتبندی مسیر تحول ایران است. او با تکیه بر تجربه تاریخی ایران و ادبیات گذار، «گذار دموکراتیک خشونتپرهیز» را مناسبترین مسیر تغییر میداند و نقش «جامعه مدنی، مقاومت مدنی، گسترش حوزه عمومی، گفتوگوی سیاسی، همهپرسی و مجلس مؤسسان» را از عناصر اصلی این مسیر معرفی میکند. همچنین با «بررسی الگوهای مختلف گذار، مانند گذار از طریق معامله، رهاسازی و جایگزینی،» میکوشد ظرفیت هر یک را در شرایط کنونی ایران ارزیابی کند.
اهمیت این بحث توسط دکتر سعید مدنی تنها در پیشنهاد یک راهبرد سیاسی خلاصه نمیشود. ارزش اصلی آن در این است که دوباره مفهوم «گذار» را به مرکز گفتوگوی نظری درباره آینده ایران بازگردانده است. همین موضوع، پرسشی بنیادیتر را پیش روی ما قرار میدهد؛ پرسشی که پیش از بررسی هر الگوی گذار باید به آن پاسخ داده شود:
وقتی از گذار سخن میگوییم، دقیقاً از چه سخن میگوییم؟ آیا گذار به معنای حرکت به سوی دموکراسی است؟ آیا هر تغییر در ساخت قدرت را میتوان گذار نامید؟ آیا انقلاب، اصلاحات، توافق سیاسی، فروپاشی یا دموکراسی، همگی مصادیق گذار هستند، یا هر یک جایگاهی متفاوت در این مفهوم دارند؟
این پرسشها نشان میدهد که هنوز میان «گذار»، «شیوه تحقق گذار» و «برونداد گذار» تمایزی روشن وجود ندارد. گاه گذار با دموکراسی مترادف گرفته میشود، گاه با انقلاب، و گاه با انتقال قدرت، در حالی که هر یک از این مفاهیم به سطحی متفاوت از تحلیل تعلق دارند. تا زمانی که این سطوح از یکدیگر تفکیک نشوند، هر بحثی درباره گذار ناگزیر با ابهام مفهومی روبهرو خواهد شد.
بر همین اساس، این مقاله از این فرض آغاز میکند که گذار پیش از آنکه نام یک مقصد سیاسی باشد، نام یک فرایند تاریخی است. بنابراین، به جای آنکه از ابتدا بپرسیم «کدام الگوی گذار برای ایران مناسبتر است؟»، ابتدا باید به پرسشی بنیادیتر پاسخ دهیم:
آیا گذار خودِ مقصد است، یا فرایندی که میتواند به مقصدهای متفاوتی بینجامد؟
پاسخ به این پرسش، نقطه عزیمت بازتعریف «جامعهشناسی گذار» خواهد بود. در این چارچوب، «موضوع اصلی دیگر انتخاب میان انقلاب، اصلاحات، مذاکره یا دموکراسی نیست، بلکه فهم منطق تاریخی دگرگونی جامعه است؛ منطقی که در آن جامعه، ساختار قدرت، نیروهای سیاسی، اقتصاد، فرهنگ و محیط بینالمللی در تعامل با یکدیگر، مسیر تحول را شکل میدهند» و امکانهای متفاوتی را برای آینده پدید میآورند.
بخش دوم: از نظریههای گذار تا جامعهشناسی گذار
اگرچه مفهوم گذار در دهههای اخیر به یکی از موضوعات مهم علوم سیاسی تبدیل شده است، اما بخش عمده ادبیات موجود، این مفهوم را در نسبت با نوع خاصی از دگرگونی سیاسی بررسی میکند. در این چارچوب، پرسش اصلی آن است که یک جامعه چگونه میتواند از نظامی اقتدارگرا به نظمی دموکراتیک عبور کند و چه الگوها، کنشگران یا سازوکارهایی این انتقال را امکانپذیر میسازند. از همین رو، بیشتر نظریههای گذار بر مسیرهای انتقال قدرت، نقش نخبگان سیاسی، جامعه مدنی، مذاکره، توافقهای سیاسی و مقاومت مدنی تمرکز یافتهاند.
تحلیل دکتر سعید مدنی نیز در همین سنت نظری قابل فهم است. او با تکیه بر ادبیات کلاسیک گذار، الگوهای مختلف انتقال قدرت را در نسبت با شرایط ایران بررسی میکند و در نهایت «گذار دموکراتیک خشونتپرهیز» را مناسبترین مسیر برای آینده ایران میداند. در این صورتبندی، جامعه مدنی، مقاومت مدنی، گفتوگوی سیاسی و نهادهای انتقالی، اجزای اصلی تحقق این برونداد تلقی میشوند. این تحلیل، تصویری منسجم از یکی از امکانهای پیش روی جامعه ایران ارائه میکند و سهم مهمی در گسترش گفتوگو درباره آینده سیاسی کشور دارد.
با این همه، همین صورتبندی نظری، پرسشی دیگر را نیز پیش روی پژوهشگر قرار میدهد؛ پرسشی که به خود مفهوم گذار بازمیگردد: آیا گذار را باید با یکی از بروندادهای ممکن آن (مثل تحقق دموکراسی)، تعریف کرد، یا آن را پدیدهای مستقل دانست که میتواند به بروندادهای متفاوتی بینجامد؟
این پرسش تنها ناظر به تجربه ایران نیست، بلکه به بنیان نظری مطالعات گذار مربوط میشود. اگر گذار صرفاً به معنای حرکت به سوی دموکراسی باشد، چگونه میتوان تجربههای تاریخی متعددی را توضیح داد که در آنها فرایندهای گذار به بازتولید اقتدارگرایی، شکلگیری نظامهای هیبریدی، انقلاب، فروپاشی دولت یا نظمهای سیاسی جدید انجامیدهاند؟ در این صورت، آیا این تجربهها خارج از مفهوم گذار قرار میگیرند، یا آنکه همگی صورتهای متفاوت یک فرایند تاریخی مشترک هستند؟
به نظر میرسد منشأ این ابهام، در همپوشانی سه سطح متفاوت از تحلیل است؛ سطوحی که در بسیاری از مباحث مربوط به گذار، به جای یکدیگر به کار میروند:
نخست، خودِ گذار؛ یعنی فرایندی که جامعه را از یک وضعیت تاریخی به وضعیت دیگری منتقل میکند.
دوم، شیوه تحقق گذار؛ یعنی سازوکارها، راهبردها و الگوهایی که این فرایند از طریق آنها پیش میرود؛ مانند مذاکره، معامله، رهاسازی، جایگزینی، انقلاب، مقاومت مدنی یا دیگر اشکال کنش سیاسی و اجتماعی.
سوم، برونداد گذار؛ یعنی نظمی که در پایان این فرایند شکل میگیرد؛ نظمی که میتواند دموکراتیک، اقتدارگرا، ترکیبی یا هر صورت دیگری از سازمانیابی قدرت و جامعه باشد.
تا زمانی که این سه سطح از یکدیگر تفکیک نشوند، مفهوم گذار ناخواسته با یکی از بروندادهای خود هممعنا میشود، کما اینکه در دیدگاه سعید مدنی هم اینچنین آمده. در چنین وضعیتی، تحلیل نیز از مطالعه یک فرایند تاریخی به دفاع از یک مقصد سیاسی تغییر جهت میدهد. در نتیجه، بخشی از واقعیت اجتماعی که مسیرهای متفاوت تحول را شکل میدهد، از میدان تحلیل خارج میشود.
جامعهشناسی گذار از همین نقطه مسیر متفاوتی را دنبال میکند. در این رویکرد، گذار نه با مقصد نهایی تعریف میشود و نه با یکی از شیوههای تحقق آن. موضوع اصلی، «مطالعه فرایندی است که در آن جامعه، ساخت قدرت، نیروهای سیاسی، اقتصاد، فرهنگ، نهادهای رسمی و محیط بینالمللی در تعامل مستمر با یکدیگر قرار میگیرند و در نتیجه این برهمکنش،» امکانهای متفاوتی برای آینده پدید میآورند.
بر این اساس، برونداد گذار از پیش تعیینشده نیست. «هر برونداد، حاصل موازنهای تاریخی میان نیروها، ظرفیتهای نهادی، روایتهای مسلط، سازمانیافتگی کنشگران، شرایط اقتصادی، تحولات منطقهای و نقش قدرتهای بینالمللی» است. از این منظر، دموکراسی یکی از بروندادهای ممکن گذار است، همانگونه که بازتولید اقتدارگرایی، نظمهای ترکیبی یا دیگر اشکال سازمان سیاسی نیز میتوانند بروندادهای ممکن همین فرایند باشند.
از همینجا، ضرورت بازتعریف مفهوم گذار آشکار میشود. پیش از آنکه درباره مطلوبترین شیوه تحقق گذار یا مناسبترین برونداد آن بحث شود، لازم است خودِ گذار به عنوان یک پدیده اجتماعی مستقل تعریف شود. تنها در این صورت است که میتوان میان «فرایند، شیوه تحقق و برونداد آن تمایز روشنی برقرار کرد و مطالعه گذار را از سطح تجویزهای سیاسی به سطح تحلیل جامعهشناختی» ارتقا داد.
بخش سوم: گذار؛ فرایند تاریخی بازآرایی جامعه
اگر گذار را نه با یکی از شیوههای تحقق آن و نه با برونداد نهایی آن تعریف کنیم، آنگاه لازم است مفهوم گذار در سطحی بنیادیتر صورتبندی شود. چنین تعریفی تنها یک ضرورت نظری نیست، بلکه شرط فهم وضعیتهایی است که در آنها جامعه وارد مرحلهای از دگرگونی تاریخی شده، بیآنکه نظم پیشین به طور کامل پایان یافته باشد یا نظم جدید استقرار یافته باشد. در این وضعیت، مسئله اصلی دیگر انتخاب میان الگوهای مختلف تغییر سیاسی نیست، بلکه شناخت منطق تاریخی دگرگونی جامعه ایران است.
بر این اساس، گذار را میتوان چنین تعریف کرد: «گذار، فرایند تاریخی بازآرایی جامعه، ساختار قدرت و نظم سیاسی در فاصله میان دو نظم تاریخی» است.
در این تعریف، «گذار یک «رخداد» یا «انتقال لحظهای قدرت» نیست، بلکه فرایندی است که طی آن مجموعهای از روابط اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نهادی بهتدریج وارد مرحلهای از بازآرایی میشوند. در این مرحله، ظرفیت بازتولید نظم مستقر به تدریج کاهش مییابد و همزمان امکانهای متفاوتی برای شکلگیری نظمهای جدید پدیدار میشود. بنابراین، موضوع اصلی مطالعه گذار، شناخت همین فرایند بازآرایی است، نه صرفاً تعیین مقصد نهایی آن.»
از این منظر، گذار بیش از آنکه محصول تصمیم یک بازیگر یا نتیجه اجرای یک راهبرد سیاسی باشد، حاصل برهمکنش پیوسته نیروها و عواملی است که هر یک بخشی از مسیر تحول را شکل میدهند. جامعه، ساختار قدرت، نیروهای سیاسی، اقتصاد، فرهنگ، نهادهای رسمی، شبکههای اجتماعی، تحولات منطقهای و نقش قدرتهای بینالمللی، همگی در این فرایند حضور دارند و در تعامل با یکدیگر، مسیر دگرگونی را رقم میزنند. از همین رو، هیچ عامل واحدی به تنهایی تعیینکننده برونداد گذار نیست؛ «برونداد نهایی در نتیجه موازنه و تعامل میان این مجموعه از نیروها» شکل میگیرد.
این صورتبندی، «تفاوتی بنیادین با رویکردهایی دارد که گذار را از ابتدا با یک مقصد مشخص تعریف میکنند. هنگامی که دموکراسی، انقلاب، انتقال قدرت یا هر نظم مطلوب دیگری به عنوان تعریف گذار پذیرفته شود، تحلیل از مطالعه یک فرایند تاریخی به دفاع از یک برونداد خاص تغییر جهت میدهد. در مقابل، جامعهشناسی گذار، گذار را موضوع مستقل مطالعه قرار میدهد و بروندادهای مختلف را امکانهای تاریخی این فرایند میداند.»
در این چارچوب، دموکراسی یکی از بروندادهای ممکن گذار است، همانگونه که بازتولید اقتدارگرایی، شکلگیری نظمهای ترکیبی، انقلاب، فروپاشی دولت یا دیگر اشکال سازمانیابی قدرت نیز میتوانند بروندادهای ممکن همین فرایند باشند. تفاوت این بروندادها، نه در ماهیت گذار، بلکه در چگونگی برهمکنش نیروها، ظرفیتهای نهادی، سطح سازمانیافتگی جامعه، آرایش بازیگران سیاسی، شرایط اقتصادی و تأثیر محیط بینالمللی ریشه دارد.
اهمیت این بازتعریف زمانی آشکارتر میشود که آن را با وضعیت کنونی ایران تطبیق دهیم. «جامعه ایران در سالهای اخیر با مجموعهای از بحرانهای همزمان در حوزههای مشروعیت سیاسی، اقتصاد، روابط اجتماعی، امنیت، سیاست خارجی و ساختار حکمرانی مواجه شده است. همزمان، تجربه زیسته جامعه، الگوهای کنش جمعی، سازمانیافتگی نیروهای اجتماعی، نقش بازیگران سیاسی، موقعیت اپوزیسیون، مداخله قدرتهای منطقهای و جهانی و ظرفیتهای ساختار قدرت نیز در حال دگرگونی هستند. این مجموعه از تحولات، بیش از آنکه بیانگر حرکت قطعی به سوی یک مقصد مشخص باشد، نشانه ورود جامعه به مرحلهای از بازآرایی تاریخی» است.
از این منظر، تحلیل وضعیت ایران تنها با این فرض آغاز نمیشود که جامعه در مسیر استقرار دموکراسی قرار گرفته است و یا به هر برونداد دیگری خواهد رسید. پرسش بنیادیتر آن است که برهمکنش نیروها و عوامل مؤثر در این مرحله از بازآرایی تاریخی، چه بروندادهایی را امکانپذیر میسازد؟
پاسخ به این پرسش، مستلزم آن است که گذار به عنوان یک فرایند باز و پویا مطالعه شود؛ فرایندی که در آن آینده، حاصل تعامل نیروهای اجتماعی و سیاسی است و نه تحقق اجتنابناپذیر یک الگوی از پیش تعیینشده.
بر این اساس، جامعهشناسی گذار، به جای آنکه از پیش یکی از بروندادهای ممکن را مبنای تحلیل قرار دهد، بر مطالعه سازوکارهایی تمرکز میکند که در متن فرایند گذار، امکان تحقق هر یک از این بروندادها را افزایش یا کاهش میدهند. از همین نقطه، مطالعه گذار از توصیف مسیرهای تغییر سیاسی فراتر میرود و به بررسی منطق تاریخی دگرگونی جامعه تبدیل میشود؛ منطقی که در آن «گذار»، «شیوه تحقق گذار» و «برونداد گذار» هر یک جایگاه مستقل خود را در دستگاه نظری پیدا میکنند.
بخش چهارم: از برونداد مطلوب تا وضعیت گذار؛ بازتعریف نقطه آغاز تحلیل
یکی از ویژگیهای مهم ادبیات معاصر گذار در ایران، اشتراک گسترده نیروهای سیاسی و مدنی بر سر برونداد مطلوب (تحقق دموکراسی پس از جمهوری اسلامی)، است. با وجود تفاوتهای ایدئولوژیک، سیاسی و سازمانی، بخش بزرگی از جریانهای فعال در داخل و خارج از کشور، گذار از جمهوری اسلامی را با استقرار دموکراسی پیوند میزنند. اختلافها بیشتر به شیوه تحقق این گذار مربوط میشود، در حالی که درباره برونداد نهایی، همگرایی قابل توجهی وجود دارد.
این همگرایی را نمیتوان صرفاً محصول توافق میان نیروهای سیاسی دانست. ریشههای آن به تجربه تاریخی جامعه ایران بازمیگردد. از انقلاب مشروطه تاکنون، بخش مهمی از مبارزات اجتماعی و سیاسی ایران حول مفاهیمی چون قانون، محدودسازی قدرت، مشارکت عمومی، حاکمیت مردم و حکمرانی پاسخگو شکل گرفته است. در نتیجه، دموکراسی به یکی از پایدارترین افقهای تاریخی جامعه ایران تبدیل شده و طبیعی است که نظریههای گذار نیز این افق را به عنوان مطلوبترین برونداد بازتاب دهند. نظریه دکتر سعید مدنی نیز در امتداد همین سنت تاریخی قرار میگیرد و از این منظر، صورتبندی نظری یکی از عمیقترین مطالبات جامعه ایران را ارائه میکند.
با این حال، جامعهشناسی گذار میان «افق هنجاری» و «برونداد تاریخی» تمایز قائل میشود. وجود یک آرمان مشترک، هرچند ریشهدار و فراگیر، به خودی خود برونداد گذار را تعیین نمیکند. برونداد هر گذار، محصول وضعیت تاریخی مشخصی است که در آن مجموعهای از نیروها و عوامل، در تعامل و برهمکنش مستمر با یکدیگر قرار دارند. ساختار قدرت، ظرفیتهای جامعه، سازمانیافتگی کنشگران، نهادهای سیاسی، شرایط اقتصادی، تحولات فرهنگی، محیط منطقهای و نقش قدرتهای بینالمللی، هر یک بخشی از این شبکه پیچیده را تشکیل میدهند و مسیر گذار را تحت تأثیر قرار میدهند.
از این منظر، همگرایی نیروهای سیاسی بر سر دموکراسی، خود یکی از مؤلفههای وضعیت گذار ایران است، اما به تنهایی برای تحقق برونداد دموکراتیک کفایت نمیکند. این همگرایی زمانی به یک امکان تاریخی تبدیل میشود که در برهمکنش با سایر عوامل، ظرفیت بازآرایی ساختار قدرت، نهادهای سیاسی و سازمانیافتگی جامعه را نیز فراهم سازد. بنابراین، جامعهشناسی گذار، تحقق دموکراسی را نه صرفاً بر پایه مطلوب بودن آن، بلکه بر پایه تحلیل وضعیت تاریخی و موازنه نیروهای مؤثر در آن بررسی میکند.
از همین رو، تفاوت اصلی جامعهشناسی گذار با بخش مهمی از ادبیات رایج گذار، در تغییر نقطه آغاز تحلیل است. بسیاری از نظریههای موجود، تحلیل را از برونداد مطلوب آغاز میکنند و سپس به جستوجوی شیوه تحقق آن میپردازند. در مقابل، جامعهشناسی گذار، تحلیل را از شناخت وضعیت گذار آغاز میکند؛ زیرا بر این باور است که تنها از طریق شناخت وضعیت تاریخی، آرایش واقعی نیروها و منطق برهمکنش عوامل مؤثر میتوان دامنه بروندادهای ممکن را ارزیابی کرد.
این جابهجایی در نقطه آغاز تحلیل، به معنای فاصله گرفتن از آرمان دموکراسی نیست. برعکس، جامعهشناسی گذار، دموکراسی را همچنان یکی از مهمترین و پایدارترین افقهای تاریخی جامعه ایران میداند؛ اما تأکید میکند که تحقق این افق، نیازمند شکلگیری مجموعهای از شرایط تاریخی است که امکان تبدیل آن را از یک خواست اجتماعی به یک برونداد تاریخی فراهم سازد. از این رو، تحلیل جامعهشناختی، به جای آنکه برونداد را مفروض بگیرد، میکوشد شرایط تحقق آن را توضیح دهد.
بر این اساس، نقطه آغاز تحلیل در جامعهشناسی گذار، برونداد نیست؛ وضعیت گذار است. برونداد، نتیجه مطالعه وضعیت، آرایش نیروها و منطق همکنشی عوامل مؤثر در متن آن است. به همین دلیل، جامعهشناسی گذار، مطالعه خود را نه با این پرسش که «کدام برونداد مطلوبتر است؟»، بلکه با این پرسش آغاز میکند که «جامعه در چه وضعیت تاریخی قرار دارد و این وضعیت، چه بروندادهایی را با چه درجاتی از امکان، در برابر جامعه قرار میدهد؟»
جایگاه نظری جامعهشناسی گذار در ادبیات موجود ایران
مطالعه گذارهای سیاسی و اجتماعی، طی نیمقرن گذشته، به یکی از حوزههای مهم علوم اجتماعی و علوم سیاسی تبدیل شده است. هر یک از رویکردهای نظری، بخشی از واقعیت گذار را تبیین کردهاند و سهم مهمی در فهم دگرگونیهای تاریخی جوامع داشتهاند. با این حال، تمرکز هر یک از این رویکردها بر سطحی خاص از فرایند گذار، سبب شده است که هنوز چارچوبی جامع برای تبیین همزمان «وضعیت گذار»، «منطق برهمکنش عوامل» و «چگونگی شکلگیری بروندادهای متفاوت» شکل نگیرد.
در مطالعات کلاسیک گذار هم، بهویژه در آثار گیرمو اودانل، فیلیپ اشمیتِر و ساموئل هانتینگتون (دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰)، مسئله اصلی، گذار از حکومتهای اقتدارگرا به دموکراسی است. این آثار سهم مهمی در شناخت نقش نخبگان سیاسی، مذاکرات، توافقها و فرایند دموکراتیزاسیون داشتهاند؛ اما چارچوب تحلیلی آنها عمدتاً بر گونهای خاص از برونداد، یعنی دموکراسی، متمرکز است. در نتیجه، گذار بیشتر به عنوان فرایندی برای تحقق یک مقصد مشخص مطالعه میشود.
در مقابل، جامعهشناسی تاریخی، بهویژه در آثار تدا اسکاچپل، چارلز تیلی، داگ مکآدام و سیدنی تارو، توجه خود را به تعامل میان دولت، جامعه، ساختارهای اقتصادی، بسیج اجتماعی و فرصتهای سیاسی معطوف کرده است. این رویکردها نشان میدهند که تحولات بزرگ تاریخی، حاصل برهمکنش مجموعهای از نیروها و شرایط هستند و هیچ بروندادی از پیش تعیینشده نیست. این دیدگاه، یکی از مهمترین مبانی نظری جامعهشناسی گذار به شمار میآید.
همزمان، نظریههای پیچیدگی اجتماعی، بهویژه در آثار ادگار مورن، نیکلاس لومان، ایلیا پریگوژین و رابرت جرویس، جامعه را نظامی پیچیده و پویا میدانند که رفتار آن از تعامل مستمر اجزای گوناگون شکل میگیرد. در این چارچوب، تغییرات تاریخی پیامد روابط غیرخطی میان عوامل متعدد هستند و مسیرهای متفاوتی را پیش روی جامعه قرار میدهند. این رویکرد، امکان تحلیل گذار را به عنوان یک فرایند پیچیده و چندسطحی فراهم میسازد.
از سوی دیگر، در مطالعات پدیدارشناختی گذار، بهویژه در آثار ویکتور ترنر و آرپاد ساکولچای، مفهوم «وضعیت برزخی» جایگاه مهمی دارد. این مفهوم نشان میدهد که جامعه در دورههای گذار، میان دو نظم تاریخی قرار میگیرد و قواعد پیشین و جدید بهطور همزمان در آن حضور دارند. این دیدگاه، درک عمیقتری از وضعیتهای ناپایدار و سیال گذار ارائه میدهد.
جامعهشناسی گذار، ضمن بهرهگیری از دستاوردهای این رویکردها، تلاش میکند آنها را در چارچوبی واحد بازسازی کند. در این چارچوب، گذار نه صرفاً انتقال قدرت، نه صرفاً دموکراتیزاسیون، نه صرفاً تحول نهادی و نه صرفاً یک وضعیت برزخی است؛ بلکه فرایندی تاریخی است که در آن، جامعه، ساختار قدرت، نهادها، اقتصاد، فرهنگ، نیروهای سیاسی و محیط بینالمللی، در برهمکنشی مستمر، مسیرهای متفاوتی را برای آینده جامعه شکل میدهند.
بر این اساس، نوآوری جامعهشناسی گذار در سه محور اصلی قابل صورتبندی است.
نخست، تفکیک مفهومی میان «وضعیت گذار»، «فرایند گذار»، «شیوه تحقق گذار» و «برونداد گذار»؛ مفاهیمی که در بخش مهمی از ادبیات موجود، درهمتنیده یا هممعنا تلقی شدهاند.
دوم، انتقال نقطه آغاز تحلیل از «برونداد مطلوب» به «وضعیت گذار». در بسیاری از نظریههای رایج، تحلیل با فرض یک مقصد مطلوب آغاز میشود و سپس شیوه دستیابی به آن بررسی میگردد؛ در حالی که جامعهشناسی گذار، تحلیل را از شناخت وضعیت تاریخی آغاز میکند و بر این باور است که تنها از طریق فهم وضعیت، آرایش نیروها و منطق برهمکنش عوامل میتوان دامنه بروندادهای ممکن را ارزیابی کرد.
سوم، تبیین برونداد گذار به عنوان محصول همکنشی تاریخی مجموعهای از عوامل، نه نتیجه اراده یک نیروی سیاسی، یک نظریه یا یک آرمان اجتماعی. در این نگاه، حتی گستردهترین توافق اجتماعی بر سر یک برونداد، تنها یکی از مؤلفههای وضعیت گذار است و در تعامل با سایر عوامل تاریخی، نهادی، اقتصادی، فرهنگی و بینالمللی معنا پیدا میکند.
از این منظر، جامعهشناسی گذار، در پی جایگزین کردن نظریههای پیشین نیست، بلکه میکوشد آنها را در سطحی فراگیرتر به یکدیگر پیوند دهد. هدف این رویکرد، انتقال کانون تحلیل از «توصیف مقصد» به «تبیین منطق حرکت» است؛ زیرا تنها از رهگذر شناخت وضعیت گذار و سازوکارهای شکلدهنده آن است که میتوان امکان تحقق بروندادهای مختلف، از جمله دموکراسی، را بهصورت جامعهشناختی ارزیابی کرد.
منابع:
برای بررسی نظریه های دکتر سعید مدنی نیاز است تا کل پروژه او مورد واکاوی تحلیلی- انتقادی و ارزیابی منصف قرار گیرد. ما پیشنهاد می کنیم که نظریه های جنبشی ایشان همراه با نظرات اخیر وی که در رابطه با مکاتبات ایشان با آصف بیات است که در اینجا به آن می پردازیم، و در این تحلیل قابل بررسی است از قبل توسط جامعه شناسان گذار مورد توجه قرار گیرد. در این رابطه به رئوس زیر تاکید داریم:
۱) مقدمه تحلیلی بر جنبشهای اجتماعی (پدیدآیی، فراز و فرود)
موضوع: این اثر گرچه در قالب یک کتاب ترجمه منتشر شده، اما مقدمه ۶۰ صفحهای مستقل آن یک مقاله پژوهشی مبنایی در تحلیل سیر تاریخی دیدگاهها نسبت به جنبشهای اجتماعی و گذار در ایران است. تاریخ انتشار: ۱۳۹۵ (۲۰۱۶) منبع: تهران، انتشارات روزنه.
۲) تحلیل جامعهشناختی اعتراضات ایران و تبیین وضعیت جنبشی
موضوع: بررسی دلایل ساختاری خیزشهای مردمی، بحران ناکارآمدی نهادها و ارائه نظریه «جامعه جنبشی ایران». تاریخ انتشار: مرداد ۱۳۹۹ (آگوست ۲۰۲۰)- تهران، منتشر شده در پایگاه تحلیلی فرارو.
۳) امید اجتماعی، کنش جوانان و آسیبشناسی اعتراضات
موضوع: مقاله پژوهشی و مصاحبه ساختاریافته در خصوص پویایی حضور زنان و جوانان در بستر اعتراضات دی ۹۶ و تبیین مفهوم امید به عنوان موتور محرک گذار مدنی. تاریخ انتشار: مرداد ۱۳۹۷ (آگوست ۲۰۱۸)- منبع: تهران، ارائه شده در جشنواره امید اجتماعی و بازنشر در روزنامه شرق.
۴) مفهومسازی «جامعهی جنبشی» در ترازوی نقد
موضوع: متن مکتوب مباحثات و تشریح نظریه جامعه جنبشی در گفتوگوی تفصیلی با حسین رزاق از درون زندان. تاریخ انتشار: دی ۱۴۰۲ (ژانویه ۲۰۲۴)- منبع: تهران/اوین، منتشر شده در وبسایت تحلیلی زیتون.
۵) بیانیه تحلیلی در حمایت از گذار دموکراتیک و حاکمیت ملی
موضوع: یادداشت و موضعگیری راهبردی- پژوهشی در تبیین استراتژیهای گذار مسالمتآمیز به دموکراسی بر پایه جامعه مدنی. تاریخ انتشار: اسفند ۱۴۰۱ (فوریه ۲۰۲۳)- منبع: تهران، صادر شده از درون زندان رجاییشهر/اوین.
۶) گورخوابی؛ روش هوشیارانه برای بقا (پیوند فقر ساختاری با پتانسیل اعتراضی)
موضوع: مقاله تحلیلی در تبیین چگونگی تبدیل حاشیهنشینی و فقر مطلق به محرکهای اصلی خیزشهای شهری و جنبش تهیدستان. تاریخ انتشار: بهمن ۱۳۹۵ (ژانویه ۲۰۱۷)- منبع: تهران، منتشر شده در ماهنامه تخصصی خط صلح.
بخش دوم: فهرست جامع منابع تحلیلی و پژوهشی دکتر سعید مدنی
اگر بخواهیم تمام کارهای پژوهشی، کتابهای میدانی و مقالات تفصیلی ایشان در حوزه ساختار جامعه، فقر و جنبشها را به صورت فهرستوار مرور کنیم، پکیج فکری او به این شرح است:
کتابهای پژوهشی-میدانی (بسترهای اقتصادی و اجتماعی جنبشها). این کتابها گرچه مستقیماً نام «جنبش» را بر خود ندارند، اما دادههای میدانی آنها زیربنای نظریه «جامعه جنبشی» مدنی است:
۱. وضعیت توسعه انسانی در ایران: (پژوهش پیمایشی و اسنادی درباره توزیع نابرابر ثروت و بسترسازی ناآرامیها).
۲. جامعهشناسی روسپیگری: (پژوهش میدانی وسیع درباره آسیبهای اجتماعی ناشی از فقر ساختاری).
۳. بررسی نابرابری و فقر در ایران: (تدوین دادههای آماری دهههای ۸۰ و ۹۰).
۴. کتاب خشونت علیه کودکان در ایران: (پژوهش میدانی در حوزه آسیبشناسی اجتماعی).ب) کتب نظری و راهبردی در حوزه جنبش و گذار
۵. آتش خاموش؛ نگاهی به اعتراضات آبان ۱۳۹۸: (تهران، مؤسسه رحمان، ۱۳۹۹ – پژوهش میدانی گروهی).
۶. جنبشهای اجتماعی و امید: (سوئد، نشر باران، ۱۴۰۱ – تبیین رابطه پویایی اعتراضات و افقهای پیشرو).
۷. جنبشهای اجتماعی و دموکراتیزاسیون: (تهران، انتشارات روزنه، ۱۳۹۷ – ترجمه و تالیف مقالات حوزه گذار).
۸. جنبشهای اجتماعی (پدیدآیی، فراز و فرود): (تهران، انتشارات روزنه، ۱۳۹۵ – ترجمه اثر جف گودوین به همراه مقدمه تحلیلی بومی).
۹. ضرورت بقای جامعه مدنی: (یادداشتها و مقالات پژوهشی در دفاع از نهادهای واسط). ج) مقالات تفصیلی و متون پژوهشی خارج از کتاب
۱۰. «جامعه ایران در وضعیت جنبشی»: (مقاله تحلیلی مبنایی، مرداد ۱۳۹۹، انتشار در پایگاههای تحلیلی داخلی).
۱۱. «مفهومسازی جامعهی جنبشی در ترازوی نقد»: (متن مکتوب پژوهش و گفتوگوی ساختاریافته از درون زندان اوین، دی ۱۴۰۲، منتشر شده در رسانههای تحلیلی).
۱۲. «گورخوابی؛ روش هوشیارانه برای بقا»: (مقاله تحلیل ساختاری پیوند فقر شهری با پتانسیل خیزش، بهمن ۱۳۹۵، ماهنامه خط صلح).
۱۳. «بیانیه تحلیلی تبیین راهبردهای گذار دموکراتیک و مسالمتآمیز»: (متن راهبردی-پژوهشی صادر شده از زندان، اسفند ۱۴۰۱).
by سروش آزادی | 29.جولای 2026 | مقالات, نوشته ای دیگر از همین نویسنده
📘 پدیدارشناسی گذار | نقشهی روششناختی جریانهای گذار در ایران امروز
🖋 دفتر پدیدارشناسی و مطالعات گذار اجتماعی ایران
📅 پنجشنبه ۱ مرداد ۱۴۰۵– ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶
🔵 بخش اول: خوانش روششناختی جریانهای گذار | از اختلاف سیاسی تا اختلاف در فهم تغییر
آنچه امروز در فضای سیاسی و فکری ایران بهعنوان «اختلاف میان نیروهای مخالف» دیده میشود، در سطحی عمیقتر صرفاً یک اختلاف سیاسی یا رقابت قدرت نیست، بلکه بازتابی از تفاوت در «روش فهم گذار» است. هر جریان، پیش از آنکه به راهحل برسد، ابتدا مسئله را به شیوهای متفاوت تعریف میکند؛ یکی گذار را در فروپاشی میبیند، دیگری در مذاکره، سومی در انقلاب، چهارمی در سازماندهی اجتماعی و پنجمی در بازتعریف معنا و روایت. به همین دلیل، بدون درک این تفاوتهای روششناختی، هرگونه تلاش برای همگرایی یا حتی گفتوگوی مؤثر میان این نیروها، ناگزیر به سوءتفاهم و واگرایی منتهی میشود.
در چنین چارچوبی، اگر بهجای تمرکز بر نامها و برچسبهای سیاسی، به منطق درونی این جریانها توجه کنیم، میتوان نقشهای واقعیتر از نیروهای فعال در گذار ترسیم کرد؛ نقشهای که نشان میدهد مسئله اصلی نه «چه کسی» بلکه «چگونه دیدن و چگونه عمل کردن» است. در این نگاه، جریانهای موجود را میتوان بر اساس نوع مواجههشان با بحران، جامعه و آینده به چند الگوی روششناختی تفکیک کرد.
بخشی از این نیروها بر این باورند که ساختار سیاسی آنچنان دچار فرسایش شده که تغییر تنها از مسیر فروپاشی آن ممکن است. در این رویکرد، تشدید فشارهای بیرونی یا درونی نه یک خطر، بلکه بخشی از مسیر تغییر تلقی میشود و جامعه بیش از آنکه عامل فعال باشد، در موقعیت پیامد این فروپاشی قرار میگیرد. در مقابل، جریان دیگری وجود دارد که گذار را نه در فروپاشی، بلکه در توافق و جابهجایی قدرت در سطح نخبگان جستوجو میکند؛ در این نگاه، شکاف درون ساختار قدرت یا مذاکره میتواند مسیر تغییر را باز کند و جامعه در این میان نقشی ثانویه و انتظارمحور دارد.
در کنار این دو، گرایشی نیز وجود دارد که تغییر را تنها در قالب گسست و انفجار اجتماعی ممکن میداند؛ در این چارچوب، کنش خیابانی و بسیج گسترده، موتور اصلی گذار تلقی میشود و جامعه بهعنوان سوژه اصلی تغییر در نظر گرفته میشود، هرچند این مسیر با ریسکهای بالای بیثباتی پس از تغییر همراه است. همزمان، رویکردی دیگر شکل گرفته که تلاش میکند از این دوگانهها عبور کند و بهجای تمرکز بر لحظه سقوط یا انفجار، بر «مدیریت تدریجی گذار» تکیه کند؛ در این نگاه، مسئله اصلی ایجاد پیوند میان نیروهای صنفی، مدنی و سیاسی و ساختن ظرفیتهای اجتماعی برای عبور کمهزینهتر از وضعیت موجود است.
در سطحی دیگر، نوعی رویکرد نوظهور نیز قابل تشخیص است که تمرکز خود را بر «روایت» و «ادراک جمعی» قرار داده است. در این چارچوب، قدرت نه صرفاً در ابزارهای سیاسی یا خیابانی، بلکه در توان تعریف واقعیت و جهتدهی به فهم عمومی از آن دیده میشود. بر اساس این نگاه، تغییر زمانی امکانپذیر میشود که روایت رسمی تضعیف و روایتهای بدیل بتوانند تجربه زیسته جامعه را بازنمایی و به زبان مشترک تبدیل کنند.
این جریانها اگرچه در ظاهر بهصورت جداگانه عمل میکنند، اما در واقعیت بر یکدیگر اثر میگذارند و در بسیاری از نقاط با هم همپوشانی یا تعارض دارند. هیچیک از آنها بهتنهایی قادر به توضیح کامل وضعیت ایران یا ارائه مسیر قطعی گذار نیست، و همین امر نشان میدهد که مسئله امروز نه انتخاب یک مسیر واحد، بلکه فهم نسبت میان این رویکردها و امکان ترکیب آنهاست.
در نتیجه، نقطه آغاز هر تحلیل واقعگرایانه از گذار در ایران، نه داوری میان این جریانها، بلکه ترسیم دقیق این نقشه روششناختی است؛ نقشهای که نشان میدهد چرا نیروهای مخالف، با وجود هدف مشترک، در عمل به مسیرهای متفاوت و گاه متضاد کشیده میشوند و چرا بدون بازتعریف این تفاوتها، امکان شکلگیری یک افق مشترک همچنان محدود باقی میماند؟
📘 پدیدارشناسی گذار | نسبت نیروها در میدان واقعی؛ چرا این جریانها به هم وصل نمیشوند؟
🔵 بخش دوم: گسست در اتصال جریانها | از همزمانی حضور تا ناتوانی در همگرایی
پس از ترسیم نقشه روششناختی جریانهای گذار، پرسش تعیینکننده این است که چرا این جریانها، با وجود همزمانی در میدان و اشتراک در هدف کلانِ عبور از وضعیت موجود، قادر به اتصال و همافزایی نیستند؟ مسئله اصلی با حفظ اختلاف نظر یا رقابت سیاسی به ساختاری عمیقتر از «گسست در منطق عمل» بازمیگردد، جایی که هر جریان نهتنها راهحل متفاوتی دارد، بلکه زمان، اولویت و حتی تعریف متفاوتی از واقعیت دارد.
در میدان واقعی ایران امروز، این جریانها بهصورت موازی حضور دارند، اما در زمانهای متفاوتی عمل میکنند. جریان فروپاشیمحور منتظر نقطه شکست است، جریان مذاکرهمحور در انتظار شکاف در بالا، جریان انفجارمحور به لحظه خیزش میاندیشد، جریان مدیریتگذار بر فرآیندهای تدریجی تمرکز دارد و جریان روایتمحور در حال شکلدهی به ادراک عمومی است. این «ناهمزمانی» باعث میشود که حتی اگر این نیروها در یک موقعیت مشترک قرار بگیرند، زبان مشترکی برای کنش نداشته باشند.
از سوی دیگر، هر یک از این جریانها، دیگری را نه بهعنوان مکمل، بلکه بهعنوان مانع میبیند؛ برای جریان انفجارمحور، رویکرد تدریجی به معنای تعویق تغییر است، برای جریان مدیریتگذار انفجار اجتماعی میتواند به بیثباتی غیرقابلکنترل منجر شود، برای جریان مذاکرهمحور فشارهای خیابانی یا فروپاشی، روند توافق را مختل میکند، و برای جریان روایتمحور، درگیری در این دوگانهها به معنای از دست رفتن تمرکز بر میدان اصلی، یعنی ادراک عمومی است. این تقابلها نه از سوءنیت، بلکه از تفاوت در تعریف «مسئله اصلی» ناشی میشود.
عامل مهم دیگر، فقدان یک چارچوب مشترک برای ترجمه این تفاوتهاست. هر جریان در زبان و مفاهیم خود باقی میماند و قادر نیست منطق خود را به زبانی قابلفهم برای دیگران تبدیل کند. در نتیجه، بهجای شکلگیری یک «گفتوگوی روششناختی»، میدان به مجموعهای از مونولوگهای موازی تبدیل میشود؛ صداهایی که شنیده میشوند اما به یکدیگر پاسخ نمیدهند. این وضعیت بهویژه در فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی تشدید میشود، جایی که رقابت بر سر روایت، جایگزین تلاش برای اتصال میشود.
در این میان، ساختار قدرت نیز از این گسست بهرهبرداری میکند. با بازتولید دوگانههایی مانند «جنگ یا خیانت»، «امنیت یا آزادی» و «مداخله خارجی یا حفظ نظام» یا «جنگ یا صلح»، تلاش میشود جریانهای مختلف در چارچوبهایی قرار گیرند که امکان خروج از آنها محدود باشد. این دوگانهها، میدان تحلیل را به انتخابهای اجباری تقلیل میدهند و مانع از شکلگیری روایتهای ترکیبی و پیچیدهتر میشوند؛ روایتهایی که بتوانند همزمان چند سطح از واقعیت را توضیح دهند.
از منظر پدیدارشناسی گذار، این وضعیت را میتوان بهعنوان «گسست در اتصال» تعریف کرد؛ حالتی که در آن، اجزای لازم برای تغییر وجود دارند، اما به دلیل نبود پیوند میان آنها، به نیروی مؤثر تبدیل نمیشوند. جامعه تجربه زیسته خود را تولید میکند، روایتها سیاسی در حال شکلگیریاند، کنشهای خرد در جریان است، و حتی شکافهایی در ساختار قدرت دیده میشود؛ اما این عناصر به یکدیگر متصل نمیشوند تا بتوانند به یک مسیر قابلتشخیص تبدیل شوند.
در نتیجه، مسئله امروز ایران را نمیتوان صرفاً در نبود نیرو یا ایده جستوجو کرد، بلکه باید آن را در «ناتوانی در اتصال» فهمید؛ ناتوانی در تبدیل تکثر موجود به یک حداقلِ مشترک که بتواند همزمان چند سطح از کنش را به هم پیوند دهد. این همان نقطهای است که گذار، نه در سطح شعار، بلکه در سطح روش، با چالش اصلی خود مواجه میشود.
پرسش کلیدی در این مرحله این است که آیا امکان ایجاد یک «زبان مشترک حداقلی» میان این رویکردها وجود دارد یا نه؟ زبانی که بتواند بدون حذف تفاوتها، امکان همکاری را فراهم کند. پاسخ به این پرسش، تعیین میکند که آیا این جریانها همچنان در مسیرهای موازی حرکت خواهند کرد، یا بهتدریج وارد مرحلهای از همپوشانی و همافزایی خواهند شد.
📘 پدیدارشناسی گذار | امکان اتصال؛ چگونه از گسست به همافزایی برسیم؟
🔵 بخش سوم: از تکثر به پیوند | شرایط امکان یک زبان مشترک در گذار
اگر در بخش پیشین نشان دادیم که مسئله اصلی در وضعیت کنونی، «ناتوانی در اتصال» میان جریانهای مختلف است، اکنون پرسش بعدی این است که آیا اصولاً چنین اتصالی ممکن است و اگر آری، تحت چه شرایطی شکل میگیرد؟ پاسخ به این پرسش، مستلزم عبور از این تصور رایج است که همگرایی تنها در صورت «همنظر شدن» نیروها امکانپذیر است. تجربههای گذار در جهان نشان میدهد که همگرایی نه از مسیر حذف تفاوتها، بلکه از طریق شکلگیری یک «حداقل مشترک عملی» رخ میدهد؛ حداقلی که بتواند میان رویکردهای متفاوت، بدون انکار اختلافات، پیوند برقرار کند.
در ایران امروز، چنین حداقلی نه در سطح ایدئولوژی، بلکه در سطح «تعریف مسئله» قابل شکلگیری است. به بیان دیگر، جریانها ممکن است درباره آینده سیاسی، شکل حکومت یا مسیر دقیق تغییر اختلاف داشته باشند، اما در یک نقطه اشتراک دارند: ناپایداری وضعیت موجود و ضرورت عبور از آن. این اشتراک اگر از سطح کلیگویی فراتر رود و به زبان مشخص و قابلفهم ترجمه شود، میتواند به نقطه آغاز اتصال میان نیروها تبدیل شود.
در این میان، نقش «ترجمه زبان مشخص و قابلفهم» اهمیت بنیادین پیدا میکند. ترجمه در اینجا به معنای تبدیل منطقهای متفاوت به زبانی است که برای رقبا قابل درک باشد. برای مثال، اگر جریان روایتمحور بتواند تجربههای زیسته جامعه را به گونهای صورتبندی کند که برای جریان مدیریتگذار قابل استفاده باشد، یا اگر جریان مدیریتگذار بتواند نشان دهد که چگونه کنشهای تدریجی میتوانند با لحظات انفجاری پیوند بخورند، آنگاه امکان شکلگیری یک پیوند واقعی افزایش مییابد. بدون این ترجمه، هر جریان در چارچوب کارکرد سیاسی خود باقی میماند و امکان اتصال میان آنها از بین میرود.
عامل دیگری که در امکان اتصال نقش دارد، «بازتعریف زمان گذار» است. یکی از دلایل اصلی گسست میان جریانها، تفاوت در درک زمان است؛ برخی به لحظه سقوط میاندیشند، برخی به فرآیند تدریجی و برخی به فرصتهای مقطعی. اگر گذار بهعنوان یک فرآیند چندلایه در نظر گرفته شود که شامل لحظات گسست، دورههای تثبیت و فازهای بازسازی است، آنگاه میتوان این زمانهای متفاوت را در یک چارچوب واحد قرار داد. در چنین نگاهی، انفجار اجتماعی، مذاکره، روایتسازی و سازماندهی، نه مسیرهای متضاد، بلکه بخشهایی از یک فرآیند پیچیده خواهند بود.
در کنار این، باید به نقش «سطوح مختلف کنش» توجه کرد. یکی از خطاهای رایج در تحلیل گذار، تقلیل آن به یک سطح خاص است؛ یا صرفاً خیابان، یا صرفاً ساختار قدرت، یا صرفاً رسانه. در حالی که واقعیت گذار، ترکیبی از این سطوح است. اتصال زمانی میان نیروها شکل میگیرد که این سطوح به یکدیگر پیوند بخورند؛ یعنی روایت به کنش اجتماعی متصل شود، کنش اجتماعی به سازماندهی و سازماندهی به لحظات تصمیمگیری سیاسی. در غیاب این پیوند، شاهد هستیم که سطوح سه گانه بهصورت جداگانه عمل میکند و اثرگذاری آن در سپهر سیاسی بسیار محدود شده.
با این حال، باید توجه داشت که اتصال این سطوح، یک فرآیند خودبهخودی نیست و با موانع جدی مواجه است. یکی از مهمترین این موانع، «بیاعتمادی تاریخی» میان جریانه است. بیاعتمادیای که ریشه در تجربههای گذشته، شکستهای پیشین و رقابتهای هویتی دارد. این بیاعتمادی باعث میشود که حتی در صورت وجود اشتراکات، تمایل به همکاری شکل نگیرد. عبور از این مانع، نه با شعار، بلکه با ایجاد تجربههای کوچک و عملی از همکاری ممکن است، تجربههایی که بتوانند بهتدریج این بیاعتمادی را کاهش دهند.
مانع دیگر، «وسوسه هژمونی» است؛ تمایل هر جریان برای تبدیل شدن به نیروی مسلط و تعریفکننده کل فرآیند گذار. این تمایل، اگرچه قابل فهم است، اما در شرایط تکثر فعلی، به واگرایی بیشتر منجر میشود. در مقابل، آنچه میتواند به اتصال نیروها کمک کند، پذیرش این واقعیت است که گذار در ایران بهاحتمال زیاد نه محصول یک نیروی واحد، بلکه نتیجه تعامل چندین جریان رقیب (هویتی، سیاسی و تاریخی) خواهد بود.
در این چارچوب، میتوان گفت که اتصال نه یک هدف انتزاعی، بلکه یک مسئله عملی است: چگونه میتوان میان روایت، سازماندهی، کنش اجتماعی و تصمیمگیری سیاسی، پیوند برقرار کرد؟ پاسخ به این پرسش، نیازمند نوعی بازتعریف در نگاه به قدرت است؛ قدرت نه بهعنوان تمرکز در یک نقطه، بلکه بهعنوان شبکهای از روابط که در صورت اتصال، میتواند به نیرویی تعیینکننده در این مرحله تبدیل شود.
در نهایت، امکان اتصال به این بستگی دارد که آیا نیروهای مختلف حاضرند از موقعیتهای تثبیتشده هویتی- سیاسی خود فاصله بگیرند و وارد نوعی گفتوگوی روششناختی شوند یا نه؟ اگر چنین گفتوگویی شکل بگیرد، تکثر موجود میتواند به منبعی برای قدرت تبدیل شود. در غیر این صورت، دیده می شود که همین تکثر به عامل فرسایش حرکتها تبدیل شد.
در این مرحله، گذار دیگر صرفاً یک مسئله سیاسی نیست، بلکه به مسئلهای در سطح «فهم و ارتباط» تبدیل میشود؛ جایی که آینده نه فقط در تصمیمها، بلکه در توانایی ایجاد پیوند میان این تصمیمها شکل میگیرد.
📘 پدیدارشناسی گذار | از امکان تا تحقق؛ چرا اتصال رخ نمیدهد و چه زمانی رخ میدهد؟
🔵 بخش چهارم: آستانههای گذار | لحظهای که اتصال ممکن میشود
اگر در بخش پیشین به شرایط امکان اتصال میان جریانها پرداختیم، اکنون باید یک گام جلوتر برویم و این پرسش را طرح کنیم که چرا با وجود این امکان، اتصال در عمل بهندرت رخ میدهد و تنها در مقاطع خاصی بهصورت محدود یا موقتی شکل میگیرد؟ مسئله در اینجا صرفاً نبود اراده یا آگاهی نیست، بلکه به ساختار خودِ وضعیت گذار بازمیگردد؛ وضعیتی که در آن، نیروها تا زمانی که به یک «آستانه مشترک» نرسند، انگیزهای برای خروج از مسیرهای مستقل خود پیدا نمیکنند.
در شرایط عادیِ فرسایش، هر جریان همچنان تصور میکند که در مسیر انتخابی خود میتواند به نتیجه برسد؛ جریان فروپاشیمحور منتظر تشدید بحران است، جریان مذاکرهمحور به امکان توافق امیدوار است، جریان انفجارمحور به لحظه خیزش میاندیشد، و جریانهای دیگر نیز هر یک در چارچوب خود عمل میکنند. این وضعیت تا زمانی ادامه دارد که «هزینه جدا ماندن میان نیروها» از «هزینه اتصال و ارتباط با یکدیگر» کمتر باشد. به بیان دیگر، نیروها تنها زمانی به سمت اتصال حرکت میکنند که ادامه مسیر مستقل، پرهزینهتر از همکاری شود.
این نقطه را میتوان «آستانه اتصال» نامید؛ لحظهای که در آن، چند متغیر بهصورت همزمان تغییر میکنند؛ نخست، بحران به سطحی میرسد که دیگر در قالب روایتهای موجود قابل توضیح نیست و همه جریانها، بهنوعی با ناکارآمدی چارچوبهای خود مواجه میشوند. دوم، تجربه زیسته جامعه به سطحی از اشتراک میرسد که امکان شکلگیری یک زبان حداقلی را فراهم میکند. و سوم، شکاف در ساختار قدرت بهگونهای آشکار میشود که نیاز به مداخله نیروهای اجتماعی را افزایش میدهد. در چنین لحظهای، اتصال نه بهعنوان یک انتخاب، بلکه بهعنوان یک ضرورت خود را تحمیل میکند.
با این حال، رسیدن به این آستانه بهتنهایی کافی نیست. تاریخ گذارها نشان میدهد که در بسیاری از موارد، نیروها حتی در آستانههای بحرانی نیز نتوانستهاند به اتصال پایدار برسند و در نتیجه، فرصتهای تغییر از دست رفته است. دلیل این امر را باید در نبود «زیرساخت اتصال» جستوجو کرد. زیرساخت اتصال به معنای وجود شبکههایی است که بتوانند در لحظه بحران، ارتباط میان جریانها را برقرار کنند، اطلاعات را منتقل کنند و امکان تصمیمگیری مشترک را فراهم سازند. بدون چنین زیرساختی، حتی اگر شرایط عینی اتصال فراهم باشد، نیروها قادر به استفاده از آن نخواهند بود.
در نیروی های اجتماعی ایران امروز، نشانههایی از نزدیک شدن به چنین آستانههایی دیده میشود، اما همزمان، ضعف در زیرساختهای اتصال نیز قابل مشاهده است؛ شبکههای اجتماعی پراکندهاند، ارتباط میان سطوح مختلف کنش محدود است، و زبان مشترک هنوز در حدی نیست که بتواند این تکثر را به یک مسیر تبدیل کند. به همین دلیل، وضعیت کنونی را میتوان نوعی «تعلیق در آستانه» دانست؛ حالتی که در آن، عناصر لازم برای اتصال وجود دارند، اما هنوز به مرحله تحقق نرسیدهاند.
نکته مهم دیگر، نقش «لحظات پیشبینیناپذیر» در فعالسازی این آستانههاست. برخلاف تصور رایج، گذارها معمولاً بر اساس برنامهریزی خطی پیش نمیروند، بلکه در اثر ترکیب بحرانهای تدریجی و رخدادهای ناگهانی شکل میگیرند. یک حادثه خاص، یک تصمیم سیاسی، یا حتی یک رویداد اجتماعی میتواند بهعنوان محرکی عمل کند که نیروهای پراکنده را به سمت اتصال سوق دهد. اما این محرک تنها زمانی اثرگذار خواهد بود که زمینههای قبلی آن فراهم شده باشد؛ در غیر این صورت، به سرعت فروکش میکند و به تغییر پایدار منجر نمیشود.
در اینجا، بار دیگر به مسئله روایت بازمیگردیم. روایت میتواند نقشی کلیدی در عبور از آستانه ایفا کند، زیرا قادر است میان تجربههای پراکنده، پیوند ایجاد کند و آنها را به یک فهم مشترک تبدیل نماید. زمانی که روایتهای بدیل بتوانند این کار را انجام دهند، امکان شکلگیری «درک مشترک از وضعیت» افزایش مییابد و این درک مشترک، پیششرط هرگونه کنش هماهنگ است. به همین دلیل، میدان روایت نه یک حوزه فرعی، بلکه یکی از نقاط اصلی فعالسازی آستانه اتصال است.
در نهایت، باید تأکید کرد که اتصال در عمل یک وضعیت پایدار و دائمی نیست، بلکه یک فرآیند است که میتواند شکل بگیرد، تقویت شود یا دوباره از هم بگسلد. آنچه تعیینکننده است، توانایی نیروها در حفظ این اتصال در طول زمان و تبدیل آن به ساختارهای پایدارتر است. بدون این تداوم، حتی موفقترین لحظات اتصال نیز به نتایج ماندگار منجر نخواهند شد.
در این مرحله، گذار وارد سطحی میشود که دیگر صرفاً به تحلیل شرایط وابسته نیست، بلکه به «ظرفیت کنش» گره میخورد؛ ظرفیتی که تعیین میکند آیا نیروهای مختلف میتوانند از آستانه عبور کنند یا در همان وضعیت تعلیق باقی خواهند ماند. پرسش اصلی اکنون این است که چه نوع ظرفیتی میتواند این عبور را ممکن کند و چگونه میتوان آن را در شرایط کنونی تقویت کرد؟
📘 پدیدارشناسی گذار | ظرفیت عبور؛ چه چیزی اتصال را به کنش تبدیل میکند؟
🔵 بخش پنجم: از اتصال تا کنش | صورتبندی ظرفیت گذار در میدان واقعی
اگر در بخش پیشین نشان دادیم که گذار در نقطهای به «آستانه اتصال» میرسد، اکنون باید به این پرسش پاسخ دهیم که چرا حتی در صورت شکلگیری این اتصال میان نیروها، همه چیز به کنش مؤثر و پایدار تبدیل نمیشود؟ مسئله در اینجا با حفظ «درک مشترک» یا «همزمانی نیروها» به سطحی عمیقتر از ظرفیت برمیگردد؛ ظرفیتی که بتواند اتصال را از حالت بالقوه به عمل واقعی تبدیل کند.
در واقع، میان «فهم مشترک» و «کنش مشترک» فاصلهای وجود دارد که بسیاری از فرآیندهای گذار در همین فاصله متوقف میشوند. نیروها ممکن است به یک درک مشابه از بحران برسند، روایتهای همسو تولید شود، و حتی نشانههایی از همگرایی ظاهر گردد، اما این همگرایی تا زمانی که به ساختارهای عملیاتی، تصمیمگیری و تداوم در عمل تبدیل نشود، در سطحی ناپایدار باقی میماند. این همان نقطهای است که میتوان آن را «بحران ظرفیت» نامید؛ جایی که امکان کنش وجود دارد، اما ابزار تحقق آن فراهم نیست.
برای عبور از این وضعیت، باید ظرفیت گذار را در چند سطح بهصورت همزمان درک کرد. نخست، سطح «شناختی» است؛ یعنی توانایی جامعه و نیروهای فعال برای فهم مشترک از وضعیت و شرایط عینی. این سطح تا حد زیادی با گسترش روایتهای بدیل در حال شکلگیری است، اما بهتنهایی کافی نیست. سطح دوم، «ارتباطی» است؛ یعنی وجود شبکههایی که بتوانند این فهم را میان کنشگران مختلف منتقل کنند. در غیاب این شبکهها، هر درک مشترک در محدودههای کنشگری خود باقی میماند و به کنش گسترده تر تبدیل نمیشود.
سطح سوم، «سازمانی» است؛ به این معنا که آیا نیروها قادرند بر اساس این فهم و ارتباط، اشکالی از هماهنگی و تقسیم نقش ایجاد کنند یا نه؟ این سازمانیابی لزوماً به معنای ساختارهای رسمی و متمرکز نیست، بلکه میتواند بهصورت شبکههای انعطافپذیر و موقعیتمحور شکل بگیرد. آنچه اهمیت دارد، امکان تبدیل کنشهای پراکنده به الگوهای قابلتکرار و قابلاتصال است.
در نهایت، سطح چهارم، «تداوم» است؛ یعنی توانایی حفظ کنش در طول زمان. بسیاری از لحظات گذار در اثر موجهای کوتاهمدت شکل میگیرند، اما به دلیل نبود تداوم، به سرعت فروکش میکنند، (نمونه ای از آنرا در بهار عربی شاهد بودیم). تداوم زمانی ممکن میشود که کنش از سطح واکنش به سطح «الگوی پایدار» منتقل شود، الگویی که بتواند در شرایط مختلف خود را بازتولید کند.
در این چارچوب، میتوان گفت که ظرفیت گذار نه یک ویژگی ثابت، بلکه نتیجه تعامل این سطوح است. اگر یکی از این سطوح دچار ضعف باشد، کل فرآیند مختل میشود. برای مثال، اگر روایت شکل بگیرد اما شبکه ارتباطی نباشد، کنش پراکنده میماند، اگر شبکه وجود داشته باشد اما سازمانیابی شکل نگیرد، هماهنگی ممکن نمیشود، و اگر همه اینها وجود داشته باشد اما تداوم نباشد، دستاوردها در کوتاه مدت از بین میروند.
در ایران امروز، نشانههایی از شکلگیری این ظرفیتها دیده میشود، اما این نشانهها هنوز به یک ساختار منسجم تبدیل نشدهاند. روایتهای بدیل در حال گسترشاند، شبکههای غیررسمی در حال شکلگیریاند، و کنشهای خرد در نقاط مختلف جریان دارند؛ اما اتصال میان این سطوح هنوز به اندازهای نیست که بتواند به یک ظرفیت پایدار تبدیل شود. این وضعیت را میتوان نوعی «انباشت بدون همافزایی» دانست؛ حالتی که در آن عناصر لازم وجود دارند، اما به یکدیگر متصل نشدهاند.
در اینجا، نقش «میانجیها» اهمیت پیدا میکند؛ نیروها یا ساختارهایی که بتوانند میان این سطوح پیوند برقرار کنند. این میانجیها میتوانند رسانهها، شبکههای اجتماعی، کنشگران محلی یا حتی تجربههای مشترک باشند که بهتدریج به نقاط اتصال تبدیل میشوند. بدون این میانجیها، گذار در سطحی از پراکندگی باقی میماند و امکان عبور از آستانه به کنش واقعی کاهش مییابد.
در نهایت، باید تأکید کرد که گذار نه در یک لحظه، بلکه در فرآیندی از «انباشت، اتصال و تثبیت» شکل میگیرد. آنچه تعیینکننده است، توانایی نیروها در عبور از هر یک از این مراحل و تبدیل آنها به یک مسیر پیوسته است. در غیر این صورت، هر مرحله بهصورت جداگانه باقی میماند و امکان شکلگیری تغییر پایدار از بین میرود.
در این نقطه، پرسش این است که چه نوع «الگوی عملی» میتواند این ظرفیتها را به یکدیگر متصل کند و آنها را در مسیر گذار به حرکت درآورد؟ این پرسش، ما را به سطحی میبرد که در آن، گذار نهتنها بهعنوان یک پدیده، بلکه بهعنوان یک «طرح قابلاجرا» مطرح میشود.
📘 پدیدارشناسی گذار | الگوی عملی گذار؛ چگونه ظرفیتها به مسیر تبدیل میشوند؟
🔵 بخش ششم: از ظرفیت تا مسیر | صورتبندی یک الگوی عملی برای گذار
اگر در بخش پیشین به این نتیجه رسیدیم که گذار نیازمند تبدیل «اتصال» به «ظرفیت» است، اکنون باید به سطحی برسیم که این ظرفیت بتواند به یک «مسیر عملی» تبدیل شود. مسئله در اینجا همپوشانی بین تحلیل و شکلگیری شبکهها همراستا با یافتن الگویی است که بتواند عناصر پراکنده را در یک جهت مشخص به حرکت درآورد؛ الگویی که نه بر فرضهای انتزاعی، بلکه بر واقعیتهای میدان اجتماعی ایران استوار باشد.
در این چارچوب، نخستین گام، بازتعریف خودِ گذار است. گذار نه یک لحظه ناگهانی، نه صرفاً نتیجه فروپاشی و نه محصول یک توافق از بالا، بلکه به مثابه فرآیندی چندلایه است که در آن، سطوح مختلف کنش از تجربههای روزمره تا تصمیمهای کلان بهتدریج به یکدیگر متصل میشوند. در چنین نگاهی، مسیر گذار از دل «کنشهای کوچک اما پیوسته» شکل میگیرد؛ کنشهایی که اگرچه در ظاهر محدودند، اما در صورت اتصال، میتوانند به نیرویی تعیینکننده تبدیل شوند. بر این اساس، میتوان الگوی عملی گذار را در سه محور بههمپیوسته صورتبندی کرد:
محور نخست، «قابلدیدن شدن تجربهها» است. تا زمانی که تجربههای پراکنده جامعه، از فشارهای معیشتی تا اشکال مختلف سرکوب در سطحی از روایت مشترک بازنمایی نشوند، امکان شکلگیری «فهم جمعی از وضعیت عینی» وجود ندارد. این همان جایی است که روایت نقش بنیادین پیدا میکند. نه بهعنوان ابزار تبلیغ، بلکه بهعنوان سازوکاری برای تبدیل تجربههای فردی به آگاهی جمعی.
محور دوم، «اتصال کنشها»ست. تجربه و آگاهی، زمانی به نیروی اجتماعی تبدیل میشوند که بتوانند به کنشهای مرتبط با یکدیگر پیوند بخورند. این اتصال لزوماً به معنای سازمانهای بزرگ و متمرکز نیست، بلکه میتواند در قالب شبکههای خرد، ارتباطات محلی و همکاریهای موقعیتمحور شکل بگیرد. آنچه اهمیت دارد، ایجاد نوعی هماهنگی است که بتواند از پراکندگی جلوگیری کند و کنشها را در یک جهت قرار دهد.
محور سوم، «تثبیت الگوها»ست. هر کنشی که نتواند به الگویی قابلتکرار تبدیل شود، در همان سطح اولیه باقی میماند و به تغییر پایدار منجر نمیشود. تثبیت به این معناست که کنشها از حالت واکنشی خارج شوند و به بخشی از یک رفتار و کنش مستمر تبدیل گردند؛ رفتاری که در شرایط مختلف قابل بازتولید باشد و بتواند در طول زمان انباشت تجربه ایجاد کند.
این سه محور؛ «آگاهی جمعی، اتصال کنشها و تثبیت انباشت تجربه» در واقع سه مرحله از یک فرآیند واحد هستند که بدون هر یک از آنها، مسیر گذار ناقص میماند.
در این میان، اهمیت «سطح محلی» بیش از پیش آشکار میشود. بسیاری از فرآیندهای گذار نه از مرکز، بلکه از لایههای نزدیکتر به زندگی روزمره آغاز میشوند؛ جایی که افراد میتوانند تجربه مشترک خود را به کنش تبدیل کنند. این سطح محلی، در صورت اتصال به سطوح گستردهتر، میتواند به ستون فقرات یک گذار پایدار تبدیل شود. زیرا سطح محلی برخلاف ساختارهای متمرکز، انعطافپذیرتر و مقاومتر در برابر فشار است.
با این حال، باید تأکید کرد که الگو «محله محور» تنها در صورتی کارآمد خواهد بود که بتواند با شرایط متغیر تطبیق پیدا کند. گذار یک مسیر خطی نیست و ممکن است در مقاطع مختلف با موانع، بازگشتها یا تغییر جهتها مواجه شود، کما اینکه در تجربه جنبش های متاخر خصوصا جنبش دی ماه ۱۴۰۴ شاهد آن بودیم. آنچه اهمیت دارد، حفظ پیوستگی میان سه محور «آگاهی جمعی، اتصال کنشها و تثبیت انباشت تجربه» در هر شرایطی است. بهگونهای که حتی در صورت تغییر وضعیت، فرآیند کلی مسیر عملی گذار متوقف نشود.
در نهایت، الگوی عملی گذار را میتوان بهعنوان تلاشی برای پاسخ به یک پرسش بنیادین در نظر گرفت: چگونه میتوان از دل یک وضعیت پراکنده و ناپایدار، مسیری پیوسته و قابلاتکا برای تغییر ایجاد کرد؟ پاسخ این پرسش نه در یک راهحل واحد، بلکه در توانایی ترکیب و اتصال عناصر مختلف نهفته است؛ عناصری که در صورت همافزایی، میتوانند از سطح امکان به سطح تحقق حرکت کنند.
در این مرحله، گذار از یک مفهوم تحلیلی به یک «افق عملی» تبدیل میشود؛ افقی که نه بر اساس پیشبینیهای قطعی، بلکه بر اساس ظرفیتهای واقعی جامعه شکل میگیرد. پرسشی که اکنون طرح می شود، این است که آیا این الگو میتواند در شرایط خاص امروز ایران، بهصورت پایدار عمل کند و به چارچوبی برای جهتدهی به کنشهای آینده تبدیل شود، یا همچنان در سطح یک امکان نظری باقی خواهد ماند؟
📘 پدیدارشناسی گذار | آزمون واقعیت؛ مرزهای الگوی گذار در ایران امروز
🔵 بخش هفتم: از الگو تا واقعیت | کجا این مسیر میشکند و چرا؟
پس از صورتبندی الگوی عملی گذار، اکنون باید آن را در معرض یک آزمون جدی قرار داد: آزمونی که نشان دهد در شرایط واقعی ایران امروز قابل تحقق باشد، و در برخورد با واقعیتهای میدانی دچار گسست نشود. پس این بررسی مستلزم «شناسایی مرزهایی است که در آنها فرآیند گذار متوقف، منحرف یا حتی معکوس» میشود. این مرزها نه صرفاً موانع بیرونی، بلکه بخشی از درون مایه خودِ ساختار وضعیت گذار هستند.
نخستین مرز، «فشار ساختاری» است. جایی که شدت سرکوب، کنترل امنیتی و محدودسازی ارتباطات، امکان اتصال میان کنشها را کاهش میدهد. در چنین شرایطی، حتی اگر بازنمایی و آگاهی شکل گرفته باشد، انتقال آن به سطح کنش با هزینههای بالا مواجه میشود. این وضعیت میتواند فرآیند گذار را به سطحی زیرزمینی و کمدامنه محدود کند و از گسترش آن جلوگیری نماید.
مرز دوم، «فرسایش اجتماعی» است. گذار در شرایطی رخ میدهد که جامعه توان مشارکت و تداوم کنش را داشته باشد. اما زمانی که فشارهای اقتصادی، ناامنی و بحرانهای روزمره به سطحی میرسد که افراد را به سمت بقا سوق میدهد، انرژی اجتماعی کاهش مییابد. در این حالت، حتی اگر تمایل به تغییر وجود داشته باشد، ظرفیت عملی برای مشارکت در فرآیند گذار محدود میشود. این همان نقطهای است که گذار ممکن است بهجای حرکت رو به جلو، وارد چرخهای از تعلیق و انتظار شود.
مرز سوم، «گسست در روایت» است. اگرچه در بخشهای پیشین بر نقش روایت بهعنوان عامل اتصال میان کنشها تأکید شد، اما روایت نیز در صورت عدم انسجام میتواند به عامل پراکندگی تبدیل شود. زمانی که روایتهای متعدد و متناقض بدون امکان ترجمه به یک زبان مشترک شکل میگیرند، بهجای تقویت فهم جمعی، به سردرگمی و بیاعتمادی دامن میزنند. در چنین وضعیتی، میدان معنا بهجای همگرایی، به عرصه رقابتهای فرساینده تبدیل میشود.
مرز چهارم، «واگرایی در سطح کنش» است. حتی اگر درک مشترکی از وضعیت شکل بگیرد، نبود هماهنگی در عمل میتواند مسیر گذار را مختل کند. کنشهای پراکنده و بدون ارتباط، نهتنها به یکدیگر کمک نمیکنند، بلکه ممکن است یکدیگر را خنثی یا تضعیف کنند. این وضعیت بهویژه زمانی تشدید میشود که هر جریان تلاش کند مسیر خود را بهتنهایی پیش ببرد و از ورود به فرآیندهای مشترک خودداری کند.
مرز پنجم، «بازگشت اقتدار» است. حالتی که در آن، ساختار قدرت برای بقای خود با استفاده از ترکیبی از سرکوب، بازتولید روایت و مدیریت بحران، قادر میشود بخشی از کنترل از دسترفته را بازیابی کند. در چنین شرایطی، فرآیند گذار ممکن است بهطور موقت متوقف شود یا به مسیرهای محدودتری هدایت گردد. این بازگشت لزوماً به معنای حل بحران نیست، بلکه نشاندهنده توان ساختار برای تطبیق با شرایط و حفظ بقای خود در کوتاهمدت است.
در کنار این مرزها، باید به یک نکته اساسی توجه و تاکید کرد: گذار یک مسیر خطی و تضمینشده نیست. ممکن است در مقاطعی پیشرفت کند، در مقاطعی متوقف شود و حتی در برخی مراحل به عقب بازگردد. آنچه اهمیت دارد، توانایی نیروهای اجتماعی در عبور از این مرزها و بازتعریف مسیر در مواجهه با آنهاست.
در ایران امروز، بسیاری از این مرزها بهصورت همزمان فعالاند. فشار ساختاری در سطح بالا وجود دارد، فرسایش اجتماعی در حال گسترش است، روایتها در حال رقابتاند و هماهنگی در سطح کنش هنوز بهطور کامل شکل نگرفته است. این وضعیت نشان میدهد که گذار در یک نقطه حساس قرار دارد؛ نقطهای که در آن، امکان حرکت وجود دارد، اما خطر توقف یا انحراف نیز به همان اندازه جدی است.
با این حال، همین وضعیت میتواند بهعنوان بخشی از فرآیند گذار نیز در نظر گرفته شود. عبور از این مرزها، خود به معنای تقویت ظرفیت گذار است؛ زیرا هر بار که یک مانع پشت سر گذاشته میشود، سطحی از تجربه و توانایی جدید به فرآیند تحولات اضافه میگردد. به این معنا، گذار نه فقط در نتیجه نهایی آن، بلکه در خودِ مسیر هدف نیز در حال شکل گیری است.
در نهایت، آزمون واقعی الگوی گذار در ایران امروز این است که آیا میتواند در مواجهه با این مرزها دوام بیاورد یا نه. اگر این الگو قادر باشد خود را با شرایط متغیر تطبیق دهد، پیوند میان سطوح مختلف را حفظ کند و از پراکندگی جلوگیری نماید، میتواند به یک چارچوب عملی تبدیل شود. در غیر این صورت، جای خود را به الگوهای دیگر خواهد داد.
در این مرحله، گذار به نقطهای میرسد که در آن، تحلیل و عمل بهطور کامل به یکدیگر گره میخورند. پرسش پیش رو این است که آیا نیروهای اجتماعی و فکری قادرند از سطوح مرزهای شکست عبور کنند و به مرحلهای برسند که در آن، گذار نه فقط یک امکان، بلکه یک مسیر بالفعل و قابل اجرا باشد؟
📘 پدیدارشناسی گذار | صورتبندی نهایی؛ از تحلیل به مانیفست روششناسی گذار در ایران امروز
🔵 بخش هشتم: گذار بهمثابه یک منطق عمل
پس از عبور از مراحل مختلف این تحلیل از «ترسیم نقشه جریانها، شناسایی گسستها، بررسی امکان اتصال، تعریف ظرفیتها، ارائه الگوی عملی و در نهایت شناخت مرزهای شکست» اکنون میتوان به یک صورتبندی نهایی رسید، صورتبندیای که گذار را نه بهعنوان یک شعار یا آرزو، بلکه بهعنوان یک «منطق عمل» تعریف میکند:
نخستین نکته آن است که گذار در ایران نه یک مسیر تکعاملی، بلکه یک فرآیند چندلایه و ترکیبی است. هیچیک از جریانهای موجود بهتنهایی قادر به تحقق آن نیستند، و هر تلاش برای تقلیل گذار به یک راهحل واحد «چه فروپاشی، چه مذاکره، چه انقلاب یا جنگ» در نهایت به بنبست میرسد. آنچه این تحلیل نشان داد، این است که گذار تنها زمانی امکانپذیر میشود که میان راهکارهای این سطوح، نوعی همافزایی حداقلی شکل بگیرد.
دومین نکته، تغییر در فهم قدرت است. در این روایت، قدرت دیگر صرفاً در نهادهای رسمی یا ابزارهای سرکوب خلاصه نمیشود، بلکه در شبکهای از روابط، ادراکها و کنشها توزیع شده است. این به آن معناست که در نقطه مقابل جمهوری اسلامی هم، گذار نیز نه در یک نقطه، بلکه در چندین سطح بهطور همزمان شکل میگیرد: در روایتهایی که معنا میسازند، در کنشهایی که به هم متصل میشوند، و در شبکههایی که این اتصال را پایدار میکنند.
سومین نکته، بازتعریف نقش جامعه در فرایند گذار است. جامعه در این الگو نه صرفاً مخاطب تغییر است و نه تنها نیروی انفجاری آن، بلکه بهعنوان «بستر تولید کنش و اتصال» در نظر گرفته میشود. تجربههای زیسته، کنشهای خرد و ارتباطات روزمره، همگی به اجزای فعال این فرآیند تبدیل میشوند. به همین دلیل، گذار از سطح کلان به سطح زندگی روزمره نزدیک میشود و از آنجا دوباره به سطح کلان بازمیگردد. در یک رابطه علی و متقابل میان کنش ناشی از تجربه زیسته جامعه با کنش در سطوح نخبگان و نیروهای سیاسی نوعی پیوند برقرار می شود.
چهارمین نکته، اهمیت «پایبندی به حداقل مشترکات در کنش جمعی» است. در شرایط تکثر و واگرایی کنونی، انتظار برای شکلگیری اجماع کامل در میان نیروها نه واقعبینانه است و نه ضروری. آنچه میتواند بهعنوان نقطه اتصال عمل کند، یک حداقلی از مشترکات است که حول آن، نیروهای مختلف با حفظ اختلافات عمیقی که دارند، بتوانند به همکاری برسند. این حداقل، نه یک برنامه کامل سیاسی، بلکه مجموعهای از اصول پایه است که امکان همافزایی در شرایط کنونی ایران را فراهم میکند.
پنجمین نکته، ضرورت عبور از دوگانههای کاذب است. بسیاری از گسستهای موجود در میان نیروهای اجتماعی، نتیجه گرفتار شدن در چارچوبهایی است که روایت سازیِ ساختار قدرت تولید کرده و البته در میان نیروهای اجتماعی هم برحسب نگاه هویتی، تاریخی و سیاسی بازتولید شده است؛ دوگانههایی مانند جنگ یا صلح، امنیت یا آزادی، مداخله یا استقلال، تمرکز گرایی یا فدرالیسم، پادرشاهی یا جمهوری… با پذیرش این اختلافات و دوگانه ها، عبور از این دوگانهها، به معنای بازپسگیری میدان تحلیل و ایجاد امکان برای صورتبندیهای پیچیدهتر و واقعبینانهتر است. این تقابلها را می شود براساس همان برنامه های حداقلی، به سهولت بیشتر با گفتگو بر اصول پایه مرحله گذار در شرایط تاریخی ایران امروز سرانجام داد.
در نهایت، میتوان گفت که گذار از جمهوری اسلامی در این روایت، نه یک نقطه پایان، بلکه یک مسیر است؛ مسیری که در آن، هر مرحله به مرحله بعدی معنا میدهد و هر کنش، بخشی از یک فرآیند بزرگتر است. این مسیر ممکن است طولانی، پرهزینه و پر از نوسان باشد، اما در عین حال، تنها مسیری است که میتواند از دل واقعیتهای موجود عبور کند و به تغییر پایدار منجر شود.
🔻 صورتبندی نهایی:
گذار از جمهوری اسلامی، فرایندی است که در آن «روایت، کنش و سازمان» بهتدریج و بهصورت پیوسته به یکدیگر متصل میشوند و از دل این پیوند، ظرفیت تغییر شکل میگیرد. این ظرفیت در مواجهه با بحرانها و مرزهای عینی آزموده میشود و در صورت تداوم، میتواند به مسیری پایدار در شرایط گذار تبدیل شود.
در این نقطه، گذار دیگر صرفاً یک مفهوم نظری نیست، بلکه به یک «افق عملی» بدل میشود؛ افقی که از پیش تعیینشده نیست، بلکه بر پایه رئوس این مانیفست، در بستر کنشهای واقعی نیروهای اجتماعی شکل میگیرد. در این مسیر، جریانهایی که دارای کنش مؤثر هستند، با حفظ اصول کلان خود و در چارچوب همپوشانی مطالبات حداقلی و میل مشترک به تغییر، در جهت گذار از ساختار فاسد قدرت مستقر جمهوری اسلامی که بر مجموعهای از مناسبات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و ایدئولوژیک تسلط دارد و شکل حکمرانی و زندگی عمومی مردم ایران را به سلطه گرفته، حرکت میکنند.
پرسش نهایی این است: آیا این افق میتواند به زبان مشترک نیروهای اجتماعی و سیاسی تبدیل شود، یا همچنان در سطح تحلیل باقی خواهد ماند؟ پاسخ به این پرسش، نه در سطح نظریه، بلکه در پیوند با عاملیت آینده نیروهای اجتماعی، قدرتهای خارجی و جمهوری اسلامی تعیین خواهد شد.
📚 منابع فکری و تحلیلی (فارسی- انگلیسی)
🔻 منابع این تحلیل در واقع ترکیبی است از متفکران:
نظریه گذار– گییرمو اودانل / ساموئل هانتینگتون
بحران هژمونی– آنتونیو گرامشی
وضعیت برزخی (لیمینال)– آرپاد ساکولسای
جامعه سیال (مدرنیته سیال)– زیگمونت باومن
هراس از آزادی / ترس از تغییر– اریک فروم
سیستم پیچیده (حساس به شرایط اولیه)– رابرت جرویس / ادوارد لورنتس
قدرت روایت / قدرت گفتمان– میشل فوکو / مانوئل کاستلز
مقالات و کتب کسب شده از منابع ایرانی- رنانی / فاضلی / بشیریه و دیگران
🔻 مرتبط با «پدیدارشناسی گذار و روششناسی اتصال»
🔵 ۱) نظریههای کلاسیک و معاصر گذار (Transition Theory)
Guillermo O’Donnell
Transitions from Authoritarian Rule (1986)
📘 گذار از رژیمهای اقتدارگرا؛ نقش نخبگان، شکاف در قدرت، عدم قطعیت در گذار
Philippe Schmitter
(همکار اودانل)
📘 تحلیل «گذارهای مذاکرهای» و «عدم قطعیت ساختاری»
Samuel P. Huntington
The Third Wave (1991)
📘 موجهای دموکراتیزاسیون؛ اهمیت شرایط تاریخی و منطقهای
Dankwart Rustow
Transitions to Democracy (1970)
📘 تاکید بر «تعارض» بهعنوان نقطه آغاز گذار
🔵 ۲) بحران هژمونی و وضعیت بینابینی
Antonio Gramsci
Prison Notebooks
📘 «نظم قدیم در حال مرگ است و نظم جدید هنوز زاده نشده»
(مبنای تحلیل وضعیت برزخی ایران)
Arpad Szakolczai
Reflexive Historical Sociology (2000)
📘 نظریه «وضعیت لیمینال / برزخی» در گذار
🔵 ۳) جامعه در وضعیت سیال و فرسایش اجتماعی
Zygmunt Bauman
Liquid Modernity (2000)
📘 جامعهٔ سیال، بیثباتی، از بین رفتن قطعیتها
Emile Durkheim
Anomie (concept)
📘 بیهنجاری و فروپاشی نظم اجتماعی
🔵 ۴) روانشناسی اجتماعی گذار و ترس از تغییر
Erich Fromm
Escape from Freedom (1941)
📘 «گریز از آزادی»؛ ترس جامعه از آینده نامعلوم
🔵 ۵) نظریههای پیچیدگی و اثر پروانهای در سیاست
Edward Lorenz
Chaos Theory / Butterfly Effect
📘 حساسیت به شرایط اولیه
Robert Jervis
Complexity in Political Systems (1997)
📘 سیستمهای پیچیده و پیامدهای غیرقابل پیشبینی در سیاست
🔵 ۶) قدرت، روایت و جنگ ادراکی
Michel Foucault
📘 قدرت و دانش؛ تولید حقیقت توسط ساختار قدرت
Joseph Nye
Soft Power (2004)
📘 قدرت نرم و اثرگذاری روایی
Manuel Castells
Networks of Outrage and Hope (2012)
📘 نقش شبکهها و روایت در جنبشهای اجتماعی
🔵 ۷) نظریههای کنش جمعی و شبکهای
Charles Tilly
📘 کنش جمعی، بسیج و فرصتهای سیاسی
Sidney Tarrow
Power in Movement (1994)
📘 فرصتهای سیاسی و موجهای اعتراض
🔵 ۸) منابع و اندیشهورزان ایرانی
محسن رنانی
📘 جامعه در آستانه فروپاشی؛ حساسیت به شوکها
محمد فاضلی
📘 تحلیل بحران حکمرانی و ناتوانی سیستم
مقصود فراستخواه
📘 جامعه مدنی و زیست روزمره
حسین بشیریه
📘 گذار سیاسی، دولت و جامعه در ایران
by سروش آزادی | 23.جولای 2026 | مقالات, نوشته ای دیگر از همین نویسنده
📘 از موضع اخلاقی تا راهبرد گذار | آسیبشناسی بیانیه «کنگره آزادی ایران» درباره «جنگ، مداخله خارجی و حق تعیین سرنوشت مردم ایران»
📅 یکشنبه ۲۸ تیر ۱۴۰۵- ۱۹ ژوئیه ۲۰۲۶
🖋 گروه مطالعات سیاسی «سروش آزادی- جامعه در حال گذار»
بیانیه «کنگره آزادی ایران درباره جنگ، مداخله خارجی و حق تعیین سرنوشت مردم ایران» بر مجموعهای از ارزشهای بنیادین مانند آزادی، دموکراسی، استقلال، عدالت، حقوق بشر و عاملیت شهروندان استوار شده است. متن، مسئولیت جمهوری اسلامی در گسترش بحران منطقهای و فراهمشدن زمینه جنگ را به رسمیت میشناسد و همزمان بر حفاظت از جان مردم، زیرساختهای ملی و حق جامعه ایران برای تعیین آینده سیاسی خود تأکید میگذارد.
این مبانی میتوانند بخشی از یک موضع مشترک دموکراتیک در برابر جنگ و استبداد را شکل دهند. بااینحال، شرایط کنونی ایران از سطح اعلام ارزشها عبور کرده و به مرحلهای رسیده است که هر موضع سیاسی، افزون بر اصول اخلاقی، به تعریف نیروها، شناخت موازنه قدرت، صورتبندی رابطه با جهان و ارائه سازوکار گذار نیاز دارد.
از همین زاویه، بیانیه حاضر ظرفیت اخلاقی روشنی دارد، درحالیکه صورتبندی راهبردی آن همچنان نیازمند بررسی تحلیلی است.
🔻 نخست | صورتبندی «نه به جمهوری اسلامی و نه به جنگ» و تداوم منطق دوگانه سیاسی جاری در اپوزیسیون
بیانیه میگوید: «نه به جمهوری اسلامی و نه به جنگ، دو وجه جداییناپذیر مبارزه برای آیندهای آزاد و دموکراتیک در ایراناند.» این گزاره مرز اخلاقی روشنی میان مخالفت با استبداد داخلی و مخالفت با ویرانی ناشی از جنگ ترسیم میکند. ارزش آن نیز در دفاع همزمان از آزادی و امنیت مردم قرار دارد. اما در سطح راهبردی، این صورتبندی همچنان سیاست را از مسیر دو موضع سلبی تعریف میکند. میدان واقعی تحولات ایران اکنون از چند نیروی همزمان ساخته شده است: ساختار قدرت جمهوری اسلامی، جامعه، اپوزیسیون، دولتهای منطقهای و قدرتهای جهانی. هر یک از این نیروها بر فرسایش، بقا، انتقال قدرت و شکل آینده کشور بعنوان یک واقعیت اثر میگذارند.
از این منظر، باور ما بر آن است که «راه سوم» به صورتبندی اثباتی و روشنتری نیاز دارد؛ صورتبندیای که بر چهار پایه استوار باشد: «عاملیت اجتماعی در داخل، بدیل سیاسیِ پیوسته، تعامل هدفمند با جهان و انتقال قدرت بر پایه اراده آزاد مردم ایران.*۱» در این چارچوب، مسئله اصلی «گذار اپوزیسیون از پراکندگی سیاسی (یا کثرتِ بدون اتصال)، به همافزایی در بدیلسازی» است. راهکار سوم نیز از پیوند میان نیروهای اجتماعی داخل، ظرفیتهای سیاسی خارج و امکان تعامل سنجیده با محیط بینالمللی شکل میگیرد. بر همین مبنا، مسیر مطلوب دارای این عناصر اصلی است: «آزادی جامعه، حفاظت از مردم، تضعیف ساختار سرکوب، شکلگیری بدیل و واگذاری تعیین نظم نهایی پس از گذار به رأی آزاد شهروندان.»
🔻 دوم | «راه مستقل» و ضرورت تعریف استقلال در میدان واقعی قدرت
بیانیه میگوید: «ما بر راهی مستقل تأکید داریم که بر آزادی، دموکراسی، استقلال، عدالت، حقوق بشر و عاملیت شهروندان ایران استوار است.» استقلال سیاسی زمانی به یک ظرفیت واقعی تبدیل میشود که نیروی حامل آن از پایگاه اجتماعی، سازمان، منابع شفاف، برنامه انتقال، ارتباطات بینالمللی و سازوکار تصمیمگیری برخوردار باشد.
در شرایط حاضر، قدرتهای خارجی بخشی از میدان تحولات ایران شدهاند. حملات نظامی، فشار اقتصادی، کنترل مسیرهای انرژی، سیاستهای منطقهای و ارزیابی آلترناتیوهای احتمالی، نقش این قدرتها را به یک واقعیت عینی تبدیل کرده است. به این دلیل واضح که «جمهوری اسلامی از یک بازیگر مسئلهدار به یک گره ژئوپلیتیک تبدیل شده است؛ گرهی که رفتار آن امنیت انرژی، ثبات منطقهای و محاسبات قدرتهای بزرگ را به یکدیگر پیوند میدهد، و فشار خارجی از مهار کلاسیک (استحاله درونی ساختار قدرت مستقر)، به سمت آمادگی برای بازآرایی یا تغییر ساختار (متناسب با اشکال براندازی)، حرکت کرده است..*۲» در چنین میدانی، استقلال از طریق تعریف رابطه با قدرت خارجی معنا مییابد. که نقش همکاری احتمالی اپوزیسیون با آنان بر سه سطح استوار می شود: «همسویی راهبردی در تضعیف ماشین سرکوب و گشودن مسیر انتقال، همکاری محدود و شفاف برای تضمین امنیت، انتخابات و خدمات عمومی، و حفظ مرکز تصمیمگیری در نهادهای ایرانی و جامعه سیاسی ایران». پس استقلال سیاسی در شرایط جنگی، از توان تنظیم رابطه با جهان پدید میآید، نه از فاصلهگذاری صرف با جهان.
🔻 سوم | کلیسازی مفهوم «مداخله خارجی»
بیانیه خواهان: «مخالفت با هرگونه مداخله نظامی خارجی در تعیین سرنوشت و آینده سیاسی ایران» است. گرچه این عبارت از منظر حق حاکمیت ملی و جلوگیری از تحمیل نظم سیاسی از بیرون قابل دفاع است. در عین حال، عنوان «مداخله خارجی» طیف گستردهای از اقدامات متفاوت را دربر میگیرد: «حمله به زیرساختهای عمومی، حمله به مراکز نظامی و دستگاه سرکوب، تحریم ساختارهای امنیتی، حمایت از ارتباطات آزاد، میانجیگری میان نیروهای سیاسی، تضمین امنیت دوره انتقال، نظارت بر انتخابات، و تحمیل دولت و قانون اساسی از بیرون.»
این اقدامات از نظر هدف، نتیجه و میزان تأثیر بر عاملیت جامعه تفاوتهای اساسی دارند. که بلحاظ راهبردی به تفکیک این سطوح نیاز است: «نیروی مناسب (در اپوزیسیون) باید قابلیت تعامل با قدرتهای جهانی را داشته باشد، واقعیت نقش آنها را ببیند، با آنها وارد تنظیم رابطه شود، و مشروعیت و مرکز ثقل خود را از درون جامعه بگیرد.*۳» «اپوزیسیون پیوسته باید فشار خارجی را از مسیر مدیریت بیرونی، به سمت گذار مبتنی بر عاملیت اجتماعی سوق دهد.»
بر این پایه، نقد اصلی ما متوجه اصل مخالفت با تحمیل خارجی نیست؛ بلکه مسئله به فقدان تفکیک میان «تخریب، فشار، حمایت، تضمین و دولتسازی» از بیرون بازمیگردد.
🔻 چهارم | اعلام حق تعیین سرنوشت و فاصله آن با ظرفیت اعمال حق
بیانیه میگوید: «مردمان ایران، جامعه مدنی و تشکلهای صنفی، جنبشهای اجتماعی و احزاب سیاسی، و همه نیروهای آزادیخواه و دموکراسیخواه، صاحبان اصلی حق تعیین سرنوشت کشورند.»
این گزاره از نظر سیاسی و اخلاقی ستون مرکزی بیانیه است. جامعه ایران سرچشمه مشروعیت نظم آینده به شمار میرود و هیچ ساختار جایگزینی بدون رضایت آزاد شهروندان از پایداری برخوردار نمیشود.
در کنار «حق تعیین سرنوشت»، پرسش های بی پاسخ «ظرفیت اعمال این حق» قرار دارد: «جامعه از چه مجرایی نمایندگی میشود؟ شبکههای صنفی و مدنی چگونه به تصمیمگیری سیاسی متصل میشوند؟ چه نهادی گفتوگو میان نیروهای داخل و خارج را سامان میدهد؟ چه سازوکاری دولت انتقالی را تشکیل میدهد؟ چه مرجعی امنیت، اقتصاد و خدمات عمومی را در دوره گذار اداره میکند؟»
«مالکیت حق و توان اعمال حق»، دو سطح مرتبط از سیاستاند: «آینده اپوزیسیون بیش از آنکه به پیروزی یک جریان وابسته باشد، به توانایی نیروها برای ساختن یک سازوکار همکاری بستگی دارد.*۴» و اگرچه «شبکههای صنفی، مدنی، محلی، زنان، دانشجویان و خانوادههای دادخواه سرچشمه مشروعیت هر بدیلاند، (اما)، اپوزیسیون خارج نیز ظرفیت رسانهای، دیپلماتیک، حقوقی و کارشناسی آن را فراهم میآورد.»
در نتیجه، می توان حق تعیین سرنوشت را با سه سازوکار تکمیل کرد: «خودسازماندهی اجتماعی در داخل، اپوزیسیون پیوسته میان داخل و خارج، و دولت انتقالی محدود، زمانمند و پاسخگو.»
🔻 پنجم | ابهام در عنوان «نیروهای دموکراتیک ایران»
بیانیه بر: «تقویت جایگاه و بهرسمیت شناختن نقش نیروهای دموکراتیک ایران بهعنوان نیروهای اصلی و صاحب حق در فرایند گذار» تأکید دارد.
عنوان «نیروهای دموکراتیک» در سطح ارزشی جذاب است، اما در سطح سیاسی به معیارهای روشن نیاز دارد. جریانهای مختلف، تعریفهای متفاوتی از دموکراسی، ساختار دولت، تمرکز سیاسی، فدرالیسم، شکل نظام و نقش قدرت خارجی دارند.
در نتیجه تعریف کارکردی نیروهای دموکراتیک بر تعهد به اصول زیر استوار و قابل شناسایی است: «پذیرش برابری حق شهروندی، پذیرش حق انتخاب آزاد شکل نظام سیاسی آینده، رعایت حقوق زنان، اقوام، مذاهب و اقلیتها، پذیرش تکثر سیاسی، تعهد به انتخابات آزاد، پذیرش محدودیت زمانی دولت انتقالی، پایبندی به تمامیت سرزمینی و حل دموکراتیک مسئله تمرکززدایی، شفافیت در روابط خارجی و منابع مالی، پذیرش عدالت انتقالی و منع انتقامگیری جمعی.»
اپوزیسیون (تحت عنوان نیروهای دموکراتیک ایران)، با ویژگی های زیر برای بدیل قابلاتکا شناسایی می شود: «ریشه اجتماعی، افق سیاسی روشن، توان پیوند داخل و خارج، پذیرش تکثر و تقسیم کار، و قابلیت تعامل با قدرتهای جهانی همراه با حفظ عاملیت جامعه.*۵» این معیارها امکان عبور از تعریف هویتی به تعریف کارکردی را فراهم میکنند.
🔻 ششم | جامعه مدنی در جایگاه اخلاقی و ضرورت ارتقای آن به نیروی سیاسی
بیانیه از: «جامعه مدنی، رسانههای آزاد، جنبش زنان، جنبش کارگری، جنبش دانشجویی، تشکلهای صنفی، فعالان حقوق بشر و دیگر نیروهای آزادیخواه» حمایت میکند.
این بخش یکی از نقاط مهم بیانیه است، زیرا پایگاه اجتماعی گذار را در بطن جامعه شناسایی میکند. بااینحال، «جامعه مدنی در متن بیانیه بیشتر در جایگاه نیرویی شایسته حمایت» ظاهر میشود. در مرحله کنونی به ارتقای جامعه مدنی از «موضوع حمایت» به «یکی از ارکان تصمیمگیری» نیاز دارد. شبکههای صنفی، زنان، دانشجویان، دادخواهان، نیروهای محلی و کنشگران اجتماعی میتوانند از طریق سازوکارهای نمایندگی، شوراهای هماهنگی، مجامع منطقهای و پیوندهای افقی در شکلگیری دولت انتقالی نقش داشته باشند.
«راهکار سوم را یک اپوزیسیون پیوسته و چندلایه نمایندگی میکند؛ اپوزیسیونی که از دل شبکههای خودسازمانده داخل، نیروهای صنفی، مدنی و سیاسی، و ظرفیتهای برنامهمحور خارج شکل میگیرد.*۶» پس حمایت از جامعه مدنی زمانی به راهبرد گذار تبدیل میشود که جایگاه آن در نمایندگی، تصمیمسازی و اداره مرحله انتقال مشخص گردد.
🔻 هفتم | حق تعیین سرنوشت و ادعای «نمایندگی مؤثر اراده ملت»
بیانیه میگوید: «بر اساس اصل نمایندگی مؤثر اراده ملت بهعنوان یکی از پایههای اساسی حقوق بینالملل، دولتها تنها در صورتی مشروعیت بینالمللی دارند که اراده واقعی مردم خود را نمایندگی کنند.» این صورتبندی از نمایندگی سه سطح متفاوت را در یک عبارت گرد میآورد: «شناسایی حقوقی یک دولت در نظام بینالمللی، مشروعیت سیاسی آن در داخل کشور، و مشروعیت دموکراتیک و اخلاقی آن.»
جمهوری اسلامی همچنان از شناسایی رسمی دولتی در نظام بینالمللی برخوردار است، اما همزمان مشروعیت و نمایندگی دموکراتیک جامعه ایران را از دست داده است. تفکیک این سطوح قابل تامل است. زیرا جمهوری اسلامی گرچه از جایگاه حقوقی دولت مستقر برخوردار است، اما چون مشروعیت دموکراتیک و ظرفیت نمایندگی آزاد مردم ایران را از دست داده است، نقش نیروی بدیل در فرایند گذار را برجسته می سازد. ازاینرو، جامعه ایران و نیروهای برخوردار از نمایندگی واقعی باید در هر فرایند مرتبط با آینده کشور، در هر سطحی از تحولات جاری حضور مؤثر داشته باشند. این فهم از نمایندگی موثر اراده ملت، میان واقعیت حقوق بینالملل و ادعای سیاسی اپوزیسیون پیوند دقیقتری برقرار میکند.
🔻 هشتم | جنگ بهعنوان ویرانی و جنگ بهعنوان متغیر تغییر موازنه قدرت
بیانیه جنگ را از منظر تلفات انسانی، تخریب زیرساختها و میراث نسلهای آینده بررسی میکند. این بعد برای هر نیروی مسئولیتپذیر اهمیت بنیادی دارد.
اما باید در نظر داشت که جنگ کنونی در سطح سیاسی نیز چند پیامد همزمان ایجاد کرده است: «فرسایش توان نظامی و اقتصادی حکومت، تعمیق شکافهای درون ساختار، افزایش فشار اجتماعی، ورود قدرتهای خارجی به ارزیابی سناریوهای انتقال قدرت، تشدید خطر مدیریت بیرونی آینده ایران، افزایش ضرورت تشکیل بدیل سیاسی.»
این تحولات منجر به این شده که: «فشارهای چندلایه (داخلی و خارجی بر ساختار قدرت)، همزمان سه هدف را دنبال میکنند: تغییر رفتار، تضعیف ساختار و آمادهسازی برای تحول احتمالی آن.*۷»
زیرا وضعیت سناریوهای پیشین قدرتهای خارجی که بر گذار تدریجی از مهار کلاسیک (و سازش با بخشی از نیروهای درون ساختار)، همراه بود به فشار برای تغییرات ساختاری یا آمادگی برای فروپاشی کامل قدرت مستقر شیفت کرده است. بنابراین، تحلیل جنگ با ترکیب دو سطح زیر قابل بررسی است: «حفاظت از جامعه و زیرساختهای عمومی، و شناخت تأثیر جنگ بر موازنه نیروها و فرصتهای گذار.»
🔻 نهم | مطالبه پایان فوری جنگ و پرسش از سازوکار تحقق آن
بیانیه «پایان فوری جنگ و جلوگیری از گسترش درگیریهای نظامی» را مطالبه میکند. این مطالبه اگرچه بیانگر مسئولیت انسانی در برابر جان شهروندان و آینده کشور است، اما تحقق آن در میدان واقعی به یک طرح سیاسی برای پاسخ به پرسش های زیر نیاز دارد:
«جمهوری اسلامی با چه تعهداتی وارد آتشبس میشود؟ برنامه موشکی و نیابتی چه سرنوشتی پیدا میکند؟ تضمین امنیت کشورهای منطقه چگونه شکل میگیرد؟ چه نیرویی بر توافق نظارت میکند؟ جامعه و اپوزیسیون در مذاکرات چه جایگاهی دارند؟ آتشبس احتمالی چگونه به بازسازی اقتدار سرکوبگر حکومت منجر نمیشود؟ فشار خارجی چگونه به گشودن فضای سیاسی و آزادی زندانیان پیوند میخورد؟»
در واقعیت میدان «مطالبه صلح هنگامی به راهبرد تبدیل میشود که به تغییر رفتار ساختار، توقف سرکوب، گشایش سیاسی و حضور جامعه در تصمیمگیری» متصل گردد. از این منظر، «صلح پایدار صرفاً توقف عملیات نظامی نیست، بلکه از تغییر ساختاری رژیم جمهوری اسلامی سرچشمه میگیرد که جنگ، سرکوب و بحران منطقهای را بازتولید کرده است.»
🔻 دهم | فقدان صورتبندی دولت انتقالی
بیانیه از «فرایند گذار به حکومتی دموکراتیک» سخن میگوید، اما ساختار این فرایند را تعریف نمیکند.
مرحله انتقال به پاسخهایی درباره این موضوعات نیاز دارد: «ترکیب دولت موقت، مدت مأموریت آن، سازوکار انتخاب اعضا، حدود اختیارات، جایگاه نیروهای داخل، نقش جریانهای جمهوریخواه، پادشاهیخواه و اتنیک ـ ملی، وضعیت نیروهای نظامی و امنیتی، اداره اقتصاد و خدمات عمومی، مجلس مؤسسان، انتخابات و همهپرسی، عدالت انتقالی، نظارت و تضمین بینالمللی.»
این فرایند نیاز به یک پیمان حداقلی دارد: «حفظ یکپارچگی ایران، برابری حقوقی شهروندان، پذیرش تکثر زبانی و فرهنگی، تشکیل دولت انتقالی محدود و زمانمند، آزادی زندانیان سیاسی، توقف اعدام و سرکوب، حفظ خدمات عمومی و واگذاری تصمیم درباره شکل نهایی نظام به مجلس مؤسسان و رأی مردم.*۸» که در عین حال باید بر فرمول گذار هم تاکید کرد: «فشار خارجی برای گشودن میدان، همکاری نیروهای ایرانی برای مدیریت انتقال، و رأی آزاد جامعه برای تعیین نظم نهایی پس از جمهوری اسلامی.»
🔵 جمعبندی | بیانیهای اخلاقی در برابر ضرورت یک سند راهبردی
بیانیه کنگره آزادی ایران، مرز روشنی با استبداد داخلی، جنگ، تخریب کشور و تحمیل سرنوشت مردم از بیرون ترسیم میکند. دفاع از آزادی، دموکراسی، حقوق بشر، زندانیان سیاسی، جامعه مدنی و حق تعیین سرنوشت، پایههای ارزشمند آن را تشکیل میدهند.
آسیب اصلی بیانیه در فاصله میان اصل و سازوکار قرار دارد: عاملیت مردم اعلام میشود و سازوکار تبدیل آن به قدرت سیاسی نیازمند تعریف است، استقلال برجسته میشود و الگوی تنظیم رابطه با قدرتهای خارجی صورتبندی نمی شود، نیروهای دموکراتیک به رسمیت شناخته میشوند و معیارهای شناسایی و تقسیم کار آنان روشن نیست، پایان جنگ مطالبه میشود و پیوند آن با تغییر ساختاری، آتشبس و گذار برنامه روشنی ندارد، حق تعیین سرنوشت مطرح میشود و نهادهای اعمال این حق روشن نیستند، گذار به حکومت دموکراتیک هدف قرار میگیرد و دولت انتقالی، مجلس مؤسسان و تضمینهای آن قابل شناسایی نیستند.
در نتیجه میتوان نظرات اثباتی را چنین صورتبندی کرد: مردم ایران سرچشمه مشروعیت نظم آیندهاند. شبکههای اجتماعی و مدنی داخل، پایه عاملیت گذار را میسازند. اپوزیسیون خارج ظرفیت سیاسی، رسانهای، کارشناسی و بینالمللی این عاملیت را گسترش میدهد. قدرتهای خارجی در تضعیف ساختار سرکوب و تضمین فرایند انتقال قدرت نقش ایفا میکنند. دولت انتقالی محدود و پاسخگو، امنیت و خدمات عمومی را حفظ میکند. مجلس مؤسسان و رأی آزاد مردم نیز شکل نهایی نظام، قانون اساسی و ساختار سیاسی آینده را تعیین میکنند.
بر این اساس، بیانیه حاضر ظرفیت تبدیلشدن به یک موضع مشترک اخلاقی را دارد. گذار از این موضع به یک سند سیاسی مؤثر، با تعریف روشن نقش جنگ، قدرتهای خارجی، جامعه مدنی، اپوزیسیون پیوسته، دولت انتقالی و سازوکار اعمال حق تعیین سرنوشت تحقق پیدا میکند.
پانویس:
*۱) رجوع کنید به مقاله «از بازآرایی میدان گذار تا مسئله اپوزیسیون در لحظه بحران جهانی»
*۲) مقاله «ایران در کانون بحران جهانی | از مهار ژئوپلیتیک تا سناریوی تغییر ساختار قدرت جمهوری اسلامی»
*۳) مقاله «از بازآرایی میدان گذار تا مسئله اپوزیسیون در لحظه بحران جهانی»
*۴) رجوع کنید به مقاله «جنگ و آینده اپوزیسیون | از رقابت بر سر بدیل تا همکاری برای گذار»
*۵) مقاله «از بازآرایی میدان گذار تا مسئله اپوزیسیون در لحظه بحران جهانی»
*۶) همان مقاله
*۷) رجوع کنید به مقاله «ایران در کانون بحران جهانی | از مهار ژئوپلیتیک تا سناریوی تغییر ساختار قدرت جمهوری اسلامی»
*۸) مقاله «جنگ و آینده اپوزیسیون | از رقابت بر سر بدیل تا همکاری برای گذار»
by سروش آزادی | 18.جولای 2026 | مقالات, نوشته ای دیگر از همین نویسنده
📘 حمله به بندرعباس؛ چگونه جنگ شریانهای حیاتی اقتصاد ایران را فلج میکند
📅 شنبه ۲۷ تیر ۱۴۰۵- ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۶
🖋 جمعی از کنشگران اقتصاد سیاسی و اجتماعی ایران
🔵 بندرعباس مهمترین گره تجاری و لجستیکی ایران
از زمان جنگ ۱۲ روزه سال ۱۴۰۴، اقتصاد ایران وارد مرحلهای شد که جنگ دیگر فقط به میدانهای نظامی محدود نماند، بلکه بهتدریج خود را در تورم، کاهش تولید، اختلال در تجارت، بیکاری و فشار روزافزون بر معیشت مردم نشان داد. با گسترش درگیریها در ماههای بعد، هر مرحله از جنگ، لایه تازهای بر بحرانهای اقتصادی و اجتماعی کشور افزود.
اکنون حملات گسترده به زیرساختهای ارتباطی بندرعباس را باید ادامه همین روند دانست. گزارشهای منتشرشده طی دو روز گذشته نشان میدهد پلهای اصلی، خطوط راهآهن و مسیرهای بزرگراهی که بندرعباس را به مرکز کشور متصل میکنند هدف حملات قرار گرفتهاند؛ حملاتی که با هدف مختل کردن شریانهای اصلی حملونقل و تدارکات ایران انجام شده است.
این تحول فقط یک خبر نظامی نیست. بندرعباس مهمترین گره تجاری و لجستیکی ایران است؛ جایی که بخش بزرگی از کالاهای اساسی، مواد اولیه کارخانهها، تجهیزات صنعتی و بخش مهمی از صادرات و واردات کشور از آن عبور میکند. هرگونه اختلال گسترده در این شبکه، آثار خود را تنها در بنادر یا جادهها باقی نمیگذارد، بلکه بهتدریج در کارخانهها، بازار، قیمت کالاها و زندگی روزمره میلیونها ایرانی نمایان میشود.
پرسش اصلی این گزارش نیز از همین نقطه آغاز میشود: آیا جنگ اکنون وارد مرحلهای شده است که علاوه بر هدف قرار دادن توان نظامی جمهوری اسلامی، شریانهای حیاتی اقتصاد کشور را نیز نشانه گرفته باشد؟ اگر چنین باشد، آیا پیامد آن همراستا با تخریب مسیرهای ارتباطی می تواند تداوم بحران به مرحلهای برسد که مستقیماً بر تولید، توزیع کالا، معیشت مردم و پایداری اقتصاد ایران اثر بگذارد؟
🔵 بندرعباس؛ گره اصلی تجارت و زنجیره تأمین ایران
در سالهای گذشته، بندرعباس و بهویژه مجتمع بندری شهید رجایی، به مهمترین شریان بازرگانی دریایی ایران تبدیل شده است. این بندر به تنهایی حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد تجارت کانتینری کشور را مدیریت میکند و بیش از نیمی از تجارت خارجی ایران از این مسیر انجام میشود. ظرفیت تخلیه و بارگیری این مجموعه به حدود ۷۰ میلیون تن کالا در سال میرسد و از طریق شبکه جادهای و ریلی به مراکز صنعتی و مصرفی کشور متصل است.
بخش بزرگی از واردات کالاهای اساسی، مواد اولیه کارخانهها، ماشینآلات، تجهیزات صنعتی، قطعات تولید، دارو و بسیاری از کالاهای مصرفی از این بندر وارد کشور میشود. در مقابل، بخش مهمی از صادرات غیرنفتی، محصولات معدنی، فولاد، صنایع تولیدی و بخشی از فرآوردههای انرژی نیز از همین مسیر به بازارهای جهانی صادر میشود. به همین دلیل، بندرعباس فقط یک بندر نیست؛ بلکه حلقه اتصال اقتصاد ایران با شبکه تجارت منطقه ای و جهانی و ستون اصلی زنجیره تأمین کشور به شمار میرود.
در شرایط عادی، چنین تمرکزی میتواند به کاهش هزینههای حملونقل، تسهیل تجارت و افزایش رشد اقتصادی کمک کند. اما در شرایط جنگی که اکنون در آن قرار داریم، همین تمرکز به یکی از آسیبپذیرترین نقاط اقتصاد کشور تبدیل شده است. وقتی مسیرهای زمینی، ریلی و لجستیکی متصل به بندرعباس هدف حملات قرار می گیرند یا برای مدت طولانی از مدار اقتصادی خارج شوند، زنجیره تأمین در سراسر کشور آسیب میبیند، مواد اولیه دیرتر به کارخانهها میرسد، هزینه تولید افزایش مییابد، بازار با کمبود کالا روبهرو میشود و فشار تورمی بر زندگی مردم بیشتر خواهد شد. آنهم در شرایطی که طی دو دهه اخیر ابربحرانهای اقتصادی و اجتماعی در کنار تحریمهای اقتصاد جهانی مواجه بودیم که جامعه ایران را با کمبود کالا، تورم سه رقمی، ناپایداری کارخانجات در تولید و بحران معیشت برای میلیونها ایرانی تبدیل کرده بود.
🔵 بندرعباس در اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی
در اقتصاد جمهوری اسلامی، بندرعباس به یکی از مهمترین نقاطی تبدیل شده که کل جریان تأمین و گردش کالا در شرایط تحریم از آن عبور میکند. بخشی از فعالیتهای اقتصادی که از این بندر انجام میشود، بصورت تجارت رسمی است؛ یعنی واردات و صادراتی که با مجوزهای دولتی، ثبت در گمرک و مسیرهای شناختهشده انجام میگیرد، مثل واردات کالاهای اساسی، مواد اولیه کارخانهها یا صادرات محصولات صنعتی.
اما در کنار این، بخش دیگری از مبادلاتی که از این مسیر انجام میشود شفاف نیستند، یعنی کالاها یا فروش نفت و مشتقات آن که از این راه جابهجا میشود اساسا در آمار رسمی ثبت نمیشود یا با واسطههای چندلایه و «مسیرهای غیرشفاف» انجام میگیرد تا مسیر آن قابل پیگیری نباشد.
طی دو دهه اخیر در همین فضا، شبکههایی هم شکل گرفتهاند که کارشان دور زدن تحریمهاست، که از طریق پیدا کردن راههایی برای فروش نفت، وارد کردن کالاهای دو منظوره تحریمی یا جابهجایی پول اقدام می کنند بدون اینکه مستقیماً در سیستم رسمی جهانی دیده شوند. این شبکهها معمولاً از ترکیب واسطهها، شرکتهای پوششی، جابهجایی غیرمستقیم کالا و استفاده از مسیرهای منطقهای استفاده میکنند و بخش مهمی از فعالیتشان به همین گرههای بندری مثل بندرعباس وابسته است.
وقتی این لایه ها را کنار هم بگذاریم، روشن میشود که بندرعباس فقط یک زیرساخت اقتصادی نیست، بلکه به یکی از ابزارهای اصلی ادامه کار اقتصاد پوششی نهادهای نظامی و امنیتی و رانتی در شرایط فشار و تحریم تبدیل شده است. به همین دلیل میتوان گفت این بندر بخشی از «سازوکار بقا»ی اقتصاد در ساختار جمهوری اسلامی است؛ یعنی همان مجموعه راههایی که حکومت از طریق آن تلاش میکند جریان حداقلی کالا، پول و مبادله را برای نهادهای فوق زنده نگه دارد، دچار فرسایش ساختاری در دستگاههای نظامی- امنیتی و رانتی می شود.
در چنین وضعیتی، اختلال در مسیرهای بندرعباس مستقیماً به توان اداره اقتصاد پوششی در شرایط بحران ضربه میزند و چون یکی از مسیرهای اصلی تأمین کالا، تنظیم بازار و مدیریت فشارهای اقتصادی را دچار اختلال میکند، نهادهایی که از این مسیر ارتزاق می کردند، ضعیف و دچار بحران مالی و لتجستیک می شوند.
🔵 شکل گیری زنجیره ای از بحرانها با قطع ارتباط جاده ای و ریلی
اگر مسیرهای ارتباطی بندرعباس قطع شود، اولین اتفاقی که رخ میدهد این است که کالاهایی که در بندر هست، به مقصد نمیرسد، و مواد اولیه کارخانجات و شرکتها در بندر می ماند که باعث می شود که قطعات به کارخانه ها نرسد و از طرف دیگر هم کالاهای مورد نیاز و اساسی مردم به بازار نمیرسد. در ظاهر کمبود ایجاد نشده، اما در عمل زنجیره تأمین از کار میافتد. و از اینجا بحران اصلی شروع میشود.
🔵 بحران چگونه به زندگی مردم منتقل میشود
این اختلال خیلی سریع خودش را در زندگی روزمره نشان میدهد و در کارخانهها شاهد تشدید کاهش تولید یا توقف آن می شویم. کارگران با کاهش درآمد یا بیکاری مواجه میشوند و قیمت کالاها به دلیل کمبود و هزینه حمل و نقل دوباره افزایش پیدا میکند و دسترسی به برخی اقلام سختتر میشود. در این وضعیت، همراستا با «گرانی» اقلام مصرفی زندگی عادی مردم بیش از پیش غیر قابل پیشبینی می شود.
🔵 از اقتصاد تا جامعه؛ گسترش بحران
این بحران خودش را فقط در شکل اقتصادی نشان نمی دهد بلکه فشار معیشتی افزایش پیدا میکند و فاصله میان درآمد و هزینه ها بیشتر میشود، که منجر به افزایش نااطمینانی و نارضایتی در جامعه و گسترش آن می شود. و به طبع در این شرایط اعتراضات صنفی و مطالبات اقتصادی افزایش پیدا می کند. در واقع اختلال جابجایی کالاها در بندر عباس بهتدریج به اختلال در رابطه میان جامعه و اقتصاد تبدیل میشود. اقتصادی که بیش از این هم با بحرانهای در هم تنیده دچار فرسایش بود.
🔵 تشدید فشار بر معیشت و بیثباتی بیشتر در زندگی میلیونها ایرانی
آنچه در بندرعباس رخ داده، نشانه ضربه خوردن به یکی از مهمترین گرههای اداره اقتصاد جمهوری اسلامی در شرایط تحریم و بحران است. در ساختاری که طی سالها بر تمرکز، مسیرهای محدود و شبکههای غیرشفاف برای ادامه فعالیت اقتصادی تکیه کرده، از کار افتادن یک نقطه کلیدی میتواند کل زنجیره را دچار اختلال کند.
بندرعباس در این ساختار، فقط محل ورود و خروج کالا نیست؛ بخشی از سازوکار بقاست. به همین دلیل، اختلال در آن مستقیماً توان مدیریت اقتصادی را هدف قرار میدهد. اینجا مسئله اساسی در کنار کاهش واردات و تأخیر در حملونقل به تضعیف مسیرهای دور زدن تحریم ها می رسد که اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی در شرایط فشار از طریق آنها ارتزاق میکرد.
با این حال پیامد این اختلال، خیلی سریع از سطح کلان به زندگی روزمره منتقل میشود: مواد اولیه به کارخانهها نمیرسد، تولید کاهش پیدا میکند، هزینهها بالا میرود، کالاها دیرتر و گرانتر به بازار میرسند و فشار معیشتی بر مردم بیشتر میشود. در چنین شرایطی، فاصله میان درآمد و هزینه که پیش از این هم زیاد بود، باز هم عمیقتر میشود.
از اینجا به بعد، بحران فقط اقتصادی باقی نمیماند. وقتی زندگی روزمره بیثباتتر میشود و تأمین حداقلها دشوارتر، نااطمینانی اجتماعی افزایش پیدا میکند و مطالبات معیشتی به شکل گستردهتری خود را نشان میدهد. به همین دلیل، اختلال در یک بندر، بهتدریج به اختلال در رابطه میان جامعه و شریانهای اقتصادی تبدیل میشود.
در نهایت، حمله به بندرعباس را باید در یک تصویر بزرگتر دید: ادامه روندی که از جنگ ۱۲ روزه آغاز شد و اکنون وارد مرحلهای شده که شریانهای اقتصادی و زیرساختها را هدف قرار میدهد. در این مرحله، جنگ دیگر فقط در میدان نظامی جریان ندارد، بلکه مستقیماً در تولید، توزیع، بازار و زندگی روزمرده مردم حضور پیدا کرده است.
این یعنی اقتصادی که پیش از این هم زیر فشار تحریم، تورم و ناکارآمدی ساختاری در حال فرسایش بود، اکنون با ضربه به نقاط حیاتی خود وارد مرحلهای شده که هر اختلال، میتواند زنجیرهای از بحرانهای تازه را فعال کند؛ بحرانهایی که پیامد نهایی آن، تشدید فشار بر معیشت و بیثباتی بیشتر در زندگی میلیونها نفر است.