by آیدا رضائیان | 28.آوریل 2026 | فرهنگ و هنر, فرهنگ وهنر
همهی تنهاییها صدا ندارند…
بعضیهامثل نوری کمجان
در گوشهی اتاقی خاموش مینشینند،بیآنکه کسی
نامشان را به یاد بیاورد.
من اما آن لرزشِ بینام را میشناسم؛جایی میانِ چشم و سکوت که کسی آهسته فرو میریزد بیآنکه صدای افتادنش به جایی برسد.
دلم میخواهد برای آن لحظههادستی باشم
نه برای نجات،فقط برای ماندن.
شبیه دیواری گرم در عصرِ سردِ بیپناهی،شبیه نوری که
از پنجرهای دور بیاجازه
در دلِ تاریکی مینشیند.
میدانم قصهها از دور
طورِ دیگری ساخته میشوند…
اما من نامی سادهتر برایش دارم:
گاهی وقتی به کسی تکیه میدهی،پیش از شکستن
نه فقط او،که چیزی در تو هم
از افتادن بازمیایستد.
و جهان،در همان لحظههای کوتاه،بر شانهای ساده
ادامه پیدا میکند.
آیدا رضائیان
by آیدا رضائیان | 17.مارس 2026 | Allgemein, مقالات, نوشته ای دیگر از همین نویسنده
متن حمید عزیز را در پی ایجاد افق آشتی و همگرایی است و از این جهت واجد ارزش سیاسی مهمی است. با این حال، اگر بخواهیم آن را از منظر نظری و روشنفکرانه دقیقتر بررسی کنیم، چند نکتهٔ انتقادی قابل طرح است:
۱. نسبت تاریخ و سیاست: امکان تعلیق یا ضرورت مواجهه
در متن پیشنهاد شده است که مباحثی مانند مفهوم «ارتجاع سرخ و سیاه» یا ارزیابی دوران حکومت گذشته بیشتر به حوزهٔ تاریخنگاری و پژوهش دانشگاهی سپرده شود.
اما از منظر فلسفهٔ سیاست، تاریخ صرفاً گذشتهای خنثی نیست؛ بلکه بخشی از حافظهٔ جمعی و بنیان مشروعیت سیاسی است. جوامعی که در آستانهٔ گذار دموکراتیک قرار دارند، معمولاً ناگزیر از نوعی مواجههٔ عمومی با گذشتهاند. به همین دلیل در بسیاری از کشورها سازوکارهایی چون «کمیسیونهای حقیقت» یا گفتوگوهای ملی دربارهٔ گذشته شکل گرفته است.
از این منظر، سپردن کامل تاریخ به آکادمی ممکن است ناخواسته به تعلیق گفتوگوی اجتماعی دربارهٔ مسئولیتها و تجربههای تاریخی بینجامد.
۲. تقلیل مسئلهٔ دموکراسی به اخلاق گفتوگو
در متن تأکید قابل توجهی بر مدارا، تفاهم و پرهیز از حذف وجود دارد. این تأکید از نظر اخلاق سیاسی ارزشمند است، اما از منظر نظری ممکن است با یک خطر همراه باشد: فروکاستن دموکراسی به فرهنگ مدارا.
دموکراسی تنها یک اخلاق گفتوگو نیست؛ بلکه پیش از آن نظامی از نهادها، قواعد و توازن قدرت است که حتی در شرایط تعارض و رقابت شدید نیز مانع تمرکز قدرت میشود. بنابراین، صرف دعوت به تفاهم بدون بحث دقیق دربارهٔ طراحی نهادی ممکن است به نوعی اجماع اخلاقی بدون ضمانت نهادی منجر شود.
۳. نسبت جمهوریت و مشروطیت: همارزی یا تمایز ساختاری
در متن گفته شده است که «جمهوریت و مشروطیت دو روی یک سکهاند». این گزاره از نظر هنجاری میتواند نشانهٔ تمایل به مصالحه باشد، اما از نظر نظری دقیق نیست.
جمهوریت بر اصل انتخابی بودن رأس قدرت و نفی وراثت سیاسی تأکید دارد، در حالی که مشروطیت میتواند رأس قدرتی موروثی داشته باشد که با قانون محدود شده است.
به بیان دیگر، این دو نه صرفاً دو نام متفاوت، بلکه دو سنت متفاوت در اندیشهٔ سیاسی مدرن هستند. همارز دانستن کامل آنها ممکن است تفاوتهای مهم در ساختار مشروعیت سیاسی را پنهان کند
۴. مسئلهٔ مسئولیت تاریخی و خطر همسانسازی
در متن آمده است که همهٔ نیروهای سیاسی در شکلگیری وضعیت امروز سهم و خطاهایی داشتهاند. این سخن از نظر اخلاقی نشانهٔ فروتنی سیاسی است، اما از منظر تحلیل تاریخی میتواند محل پرسش باشد.
در نظریهٔ گذار دموکراتیک معمولاً میان خطای نیروهای اجتماعی و مسئولیت ساختارهای قدرت تمایز گذاشته میشود. اگر این تمایز از میان برود، خطر آن وجود دارد که مسئولیت نهادهای قدرت در تاریخ سیاسی ایران با مسئولیت نیروهای اجتماعی همسطح جلوه کند.
۵. ابهام در نسبت دموکراسی و ساختار دولت
متن به درستی تأکید میکند که دموکراسی فراتر از فرم حکومت است؛ اما در عین حال، در نظریهٔ دولت مدرن، فرمهای حقوقی نیز بر توزیع قدرت اثر میگذارند.
برای مثال تفاوت میان نظامهای پارلمانی، ریاستی یا سلطنت مشروطه میتواند در میزان پاسخگویی قدرت، امکان تمرکز آن و رابطهٔ دولت و جامعه نقش تعیینکننده داشته باشد. از این رو، بیاهمیت دانستن کامل «فرم حکومت» ممکن است نوعی بیتفاوتی نهادی ایجاد کند.
جمعبندی
متن تلاشی قابل احترام برای عبور از دوقطبیهای سیاسی و دعوت به همزیستی دموکراتیک است. با این حال، از منظر نظری با چند چالش مواجه است:
تمایل به تعلیق مناقشهٔ تاریخی،
تقلیل دموکراسی به اخلاق مدارا،
همارز دانستن مفاهیم متمایز جمهوریت و مشروطیت،
و مبهم شدن مسئلهٔ مسئولیت تاریخی.
به بیان دیگر، متن بیش از آنکه یک نظریهٔ روشن دربارهٔ دموکراسی ارائه دهد، بیانیهای اخلاقی برای آشتی سیاسی است؛ امری که ارزشمند است، اما برای صورتبندی یک پروژهٔ دموکراتیک پایدار، نیازمند تکمیل در سطح نظری و نهادی است.
آیدا رضائیان
by آیدا رضائیان | 6.مارس 2026 | مقالات, نوشته ای دیگر از همین نویسنده
امید بدون واقعبینی، شکل دیگری از توهم است
در بحث آینده ایران، گاه دو روایت سادهساز در برابر هم قرار میگیرند:
یکی آینده را تیره و فروپاشیده میبیند و دیگری با خوشبینی شتابزده، تصور میکند با رفتن یک حکومت، جامعه خودبهخود مسیر بازسازی را خواهد یافت. هر دو روایت، اگرچه از احساسات واقعی تغذیه میکنند، اما هر دو از یک خطای مشترک رنج میبرند: نادیده گرفتن پیچیدگیِ مسئله دولت.
هیچ جامعهای صرفاً با انرژی اجتماعی و شور عمومی بازسازی نمیشود. تاریخ نشان میدهد که آنچه کشورها را پس از بحرانهای بزرگ دوباره سرپا کرده، نه فقط اراده مردم، بلکه وجود یا بازسازی نهادهای پایدار حکمرانی بوده است.
پس از جنگ جهانی دوم، کشورهایی مانند ایران و ژاپن ویران بودند، اما یک مزیت مهم داشتند: سنت دولت مدرن، بوروکراسی حرفهای و فرهنگ قانونگرایی هنوز در لایههای ساختاری آنها باقی مانده بود. افزون بر آن، بازسازی این کشورها با کمک گسترده بینالمللی و برنامههایی مانند طرح مارشال امکانپذیر شد. به بیان دیگر، بازسازی نه صرفاً محصول امید، بلکه نتیجه طراحی نهادی و حمایت سیاسی و اقتصادی بود.
ایرانِ امروز، در عین داشتن جامعهای پویا و نیروی انسانی قابل توجه، با مسئلهای عمیقتر روبهرو است: فرسایش تدریجی نهادهای دولت. دههها حکومت ایدئولوژیک و امنیتی، بسیاری از سازوکارهای طبیعی اداره کشور را یا تضعیف کرده یا به ابزار قدرت سیاسی تبدیل کرده است. در چنین وضعیتی، مسئله اصلی تنها تغییر قدرت نیست؛ مسئله، بازسازی خودِ دولت است.
تجربه بسیاری از کشورهای پسادیکتاتوری نشان داده است که خطر واقعی پس از فروپاشی نظامهای اقتدارگرا، نه کمبود امید، بلکه خلأ نهادهای مشروع است. هنگامی که نظم پیشین فرو میریزد اما نظم جدید هنوز شکل نگرفته، جامعه وارد منطقهای خاکستری میشود که در آن رقابت قدرت، بیثباتی و حتی خشونت میتواند رشد کند.
از این رو، آینده ایران نه با بدبینی مطلق قابل فهم است و نه با خوشبینی ساده. امید اگر به برنامه تبدیل نشود، به سرعت به ناامیدی بدل میشود. جامعهای که خواهان آزادی است، ناگزیر باید همزمان درباره معماری نهادهای آینده نیز بیندیشد: درباره قانون، درباره دولت، درباره شیوه انتقال قدرت و درباره تضمین حقوق شهروندی.
شاید مهمترین پرسش پیشِ روی ایران این نباشد که آیا جامعه ظرفیت تغییر دارد یا نه؛ جامعه ایران بارها نشان داده که از چنین ظرفیتی برخوردار است. پرسش اصلی این است که آیا نیروهای سیاسی و فکری کشور خواهند توانست از سطح شور و اعتراض عبور کنند و به سطح طراحی نهادی و اجماع ملی برسند.
بدون چنین گذار فکری، حتی بزرگترین امیدها نیز ممکن است در گرداب واقعیتهای سخت سیاست فرسوده شوند. اما اگر این گذار صورت گیرد، همان جامعهای که امروز زیر فشار است، میتواند به نیرویی برای ساختن آیندهای پایدار تبدیل شود.
آیدا رضائیان
by آیدا رضائیان | 20.ژانویه 2026 | مقالات
1
اتحاد، گذر از خودمحوری و پیروی از عقل جمعی، لازمه پیروزی است.
ایدا رضائیان
با فروتنی سر تعظیم فرود میآورم در برابر زنان و مردانی که در دل ایران و در آنسوی مرزها، بیوقفه برای آزادی میکوشند.
بار دیگر، آن درصد اندکی از مردم آگاه، دلیر و بیادعا برخاستهاند؛ همانها که همواره در بزنگاههای تاریخی، بیچشمداشت، در برابر تاریکی ایستادهاند. امروز نیز، سلاحشان نه زور است و نه فریب، بلکه نیروییست به نام خِرَد.
به این انسانهای نیکسرشت، که در گمنامی، ستونهای آیندهای آزاد را میسازند، تنها میتوان گفت: سپاس، و این چند واژه ناقابل، هدیهایست از دل.
اما راه هنوز به پایان نرسیده. پیروزی نزدیک است، اگر در مسیر، گرفتار خودبینی و توهم «راهحل فردی» نشویم. آنچه ما را از گذشتههای تاریک میرهاند، نه فرد منجی، بلکه باور به توان جمعی و تصمیمسازی شفاف، آزاد و دموکراتیک است.
باید بر پایهی گفتوگو، مشارکت و اعتماد متقابل، کشوری ساخت که همه در آن دیده شوند. تنها راه ماندگار، همین است: نه بازتولید دیکتاتوری، بلکه زایش یک جامعه آزاد بر پایهی خِرَد جمعی.
با امید، یکی از بسیارانی که به روشنایی ایمان دارد.
by آیدا رضائیان | 20.ژانویه 2026 | مقالات, نوشته ای دیگر از همین نویسنده
1
برخورد دوگانه؛ واکاوی تضادهای فکری و اخلاقی به عنوان حمایت از جنبش مردم درایران و حضور در تظاهرات سلطنتطلبان
….ایدا رضائیان
در جریان تحولات اخیر سیاسی و اجتماعی، شاهد پدیدهای جالب توجه هستیم؛ برخی از افراد با پیشینه چپگرایی و جمهوریخواهی که زمانی مخالف جنگ و مداخلات خارجی بودند، اکنون در تظاهرات سلطنتطلبانه با پرچمها و تصاویر رضا پهلوی شرکت میکنند. این در حالی است که برخی از این تظاهرات با پرچمهای اسرائیل و آمریکا همراه شده و شعارهایی در حمایت از مداخله نظامی و جنگ داده میشود. این تغییر موضع و تضاد آشکار با مواضع پیشین، پرسشهای جدی درباره استحکام اخلاقی و سیاسی این افراد به وجود آورده است.
تضاد فکری؛ از مخالفت با جنگ تا حمایت از مداخله نظامی
افرادی که زمانی پرچمدار مخالفت با جنگ بودند، اکنون چگونه توجیه میکنند که در کنار پرچمهای قدرتهای خارجی و در حمایت از مداخله نظامی برای سرنگونی حکومت فعلی ایران باشند؟ آیا تغییر موضع آنها ناشی از یک دگردیسی فکری واقعی است یا صرفاً تاکتیکی برای رسیدن به اهداف سیاسی خاص؟ این تغییر موضع نه تنها برای هواداران پیشین آنها، بلکه برای ناظران سیاسی و اخلاقی نیز سوالبرانگیز است.
شعار “سه مفسد”؛ نمادی از تناقض اخلاقی؟
شعاری که ” به اختصار “سه مفسد” خوانده میشود، در بطن خود حاوی یک نقد سیاسی است. با این حال، تکرار این شعار در کنار پرچمهای بیگانه و در حمایت از مداخلات نظامی، میتواند به عنوان یک تناقض اخلاقی تلقی شود. آیا این شعار در این چارچوب، چیزی فراتر از یک ابزار تبلیغاتی برای بسیج مخالفان داخلی است؟ آیا هدف نهایی، براندازی حکومت به هر قیمتی است، حتی اگر به بهای از دست رفتن جانها و ویرانیهای بیشتر تمام شود؟
پیامدهای سیاسی و اخلاقی
این تغییر موضع و تضادهای فکری و اخلاقی، میتواند پیامدهای جدی برای مشروعیت و مقبولیت این جریانات سیاسی در میان افکار عمومی داشته باشد. آیا این افراد و جریانات میتوانند همچنان خود را به عنوان مدافعان حقوق بشر و دموکراسی معرفی کنند، در حالی که به طور مؤثری از قدرتهای خارجی برای پیشبرد اهداف سیاسی خود حمایت میکنند؟
اگر حمایت نمیکنند در صورت و زمان جنگ با هر شیوه ای چه جواب و برخوردی خواهند داشت.
استحاله سیاسی یا ائتلاف اضطراری؟
خوانشی اخلاقی ـ سیاسی از همنشینی متناقضها در اعتراضات خارج از کشور
پدیده حضور برخی فعالان چپِ سابق، جمهوریخواهان یا نیروهایی که در گذشته خود را مخالف جنگ، مداخله خارجی و حتی سلطنت میدانستند، در تظاهراتی با نمادهای سلطنتطلبانه، پرچمهای اسرائیل و ایالات متحده، و شعارهایی چون «سه مفسد»، صرفاً یک اختلاف سلیقه سیاسی نیست؛ بلکه نشانه یک بحران عمیق هویتی و اخلاقی در بخشی از اپوزیسیون ایران است.
این وضعیت را میتوان از سه زاویه بررسی کرد: اخلاق سیاسی، انسجام گفتمانی، و پیامدهای راهبردی.
۱. پرسش اخلاقی: آیا هدف، توجیهکننده ابزار است؟
از منظر اخلاق سیاسی، نخستین پرسش این است:
آیا مخالفت با جمهوری اسلامی، بهخودیِ خود، مجوز عبور از تمامی مرزهای ارزشی پیشین است؟
بسیاری از این افراد، در گذشته:
مخالف جنگ و مداخله نظامی خارجی بودهاند،
با هرگونه وابستگی به قدرتهای خارجی مرزبندی داشتهاند،
و بعضاً سلطنت را نماد استبداد و نفی حاکمیت مردم میدانستهاند.
حال، حضور در تجمعهایی که:
آشکارا از مداخله نظامی خارجی استقبال میشود،
پرچم دولتهایی برافراشته میشود که خود سابقه طولانی در جنگ، اشغال و نقض حقوق بشر دارند،
و شعارهایی داده میشود که واجد بار حذفی، خشونتمحور و غیرحقوقی است،
این پرسش را پیش میکشد که:
آیا این تغییر موضع، حاصل بازاندیشی نظری است یا واکنشی احساسی و انتقامجویانه؟
اگر پاسخ دوم باشد، ما با استحاله اخلاقی مواجهایم، نه تحول فکری.
۲. پرسش سیاسی: فروپاشی گفتمان یا پراگماتیسم بیاصول؟
از نظر سیاسی، این همنشینی متناقضها بیش از آنکه «ائتلاف» باشد، نوعی تعلیق اصول است.
جمهوریخواهی، چپگرایی، یا ضدجنگ بودن، صرفاً برچسب نیست؛ هر یک حامل:
نظام ارزشی مشخص،
تحلیل قدرت،
و تعریف معینی از حاکمیت و عدالتاند.
وقتی فردی بدون توضیح نظری و شفاف:
در کنار نمادهای سلطنت مطلقه میایستد،
با گفتمان «نجات از بیرون» همصدا میشود،
یا حذف فیزیکی و قهرآمیز را بهعنوان راهحل ضمنی میپذیرد،
در واقع، گفتمان خود را تهی کرده و به کنش اعتراضیِ بیریشه فروکاسته است.
این وضعیت نه نشانه بلوغ سیاسی، بلکه علامت بحران معنا است.
۳. پیامد راهبردی: بیاعتباری اپوزیسیون نزد جامعه داخل
مهمترین پیامد این رفتار، تأثیر آن بر جامعه داخل ایران است.
برای مردمی که:
هزینه مستقیم سرکوب را میپردازند،
نسبت به جنگ، تجزیه و مداخله خارجی نگراناند،
و تجربه تاریخی تلخی از وابستگی سیاسی دارند،
این تصاویر و شعارها، نه امیدبخش که هراسآفرین است.
اپوزیسیونی که نتواند:
مرز خود را با جنگطلبی روشن کند،
استقلال سیاسیاش را نشان دهد،
و به اصول حقوق بشری پایبند بماند،
بهسختی میتواند اعتماد اجتماعی ایجاد کند
جمعبندی
آنچه امروز شاهد آن هستیم، بیش از آنکه «همگرایی برای آزادی» باشد، نوعی ائتلاف سلبیِ بدون افق مثبت است؛ ائتلافی که دشمن مشترک دارد، اما تصویر روشنی از آینده ارائه نمیدهد.
این وضعیت، هم پرسش اخلاقی جدی ایجاد میکند و هم ضعف سیاسی ساختاری را آشکار میسازد.
اگر اپوزیسیون قرار است بدیلی معتبر باشد، ناگزیر است:
میان خشم و خرد تمایز قائل شود،
میان مخالفت با استبداد و استقبال از استبدادِ جایگزین خط بکشد،
و میان همبستگی تاکتیکی و فروپاشی اصول فرق بگذارد.
در غیر این صورت، تغییر چهرهها رخ میدهد، اما چرخه استبداد بازتولید میشود.
