«در آستانهٔ خلأ قدرت، میدان را با واگرایی گفتمانی و ناتوانی در عاملیت از دست ندهیم»
تاریخ انتشار: سهشنبه ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ – ۵ مه ۲۰۲۶
🖋 گروه مطالعات سیاسی «سروش آزادی – جامعهٔ در حال گذار»
در شرایطی که نزدیک به یک ماه از آغاز جنگ و حملات مستمر به زیرساختهای حیاتی ایران میگذرد و تنشهای نظامی در حال تشدید است، کشور وارد مرحلهای شده که دیگر صرفاً «بحران سیاسی» یا «نارضایتی اجتماعی» نیست؛ بلکه با یک وضعیت پیچیده از «فرسایش ساختاری»، «اختلال در حکمرانی» و «تعلیق زیست اجتماعی» مواجه است. قطع گستردهٔ اینترنت و ارتباطات، ناکارآمدی نهادهای اجرایی در مدیریت کشور، تورم بیسابقه، فشار معیشتی، ناامنی روانی، تشدید سرکوب و افزایش اعدامها، جامعه را به سطحی از بقا و مدیریت روزمره سوق داده که هرگونه کنش سیاسی را از حالت کلاسیک خارج کرده است.
🔻 دوگانههای ایدئولوژیک در تقابل با وظایف اپوزیسیون
در چنین وضعیتی، مسئلهٔ اصلی «جلوگیری از فروپاشی اجتماعی» و «حفظ حداقل پیوندهای انسانی» است. اما همزمان، آنچه در سطح نیروهای سیاسی و اپوزیسیون مشاهده میشود، نوعی واگراییِ تشدیدشده است: دوگانههای فرسایندهای چون «جنگ یا ضدجنگ»، رقابتهای رسانهای برای کسب مشروعیت، تخریب متقابل نیروهای مؤثر رقیب، و تلاش برای حذف یکدیگر در لحظهای که جامعه بیش از هر زمان دیگری نیازمند همافزایی است.
این همان الگویی است که در کنار ماشین سرکوب، پروپاگاندا و روایتسازیهای جمهوری اسلامی، از درون اپوزیسیون به تکرار بازتولید میشود و پیامدهای آن روشن است: واگرایی گفتمانی، بیاثری سیاسی، فاصله از جامعه، از دست رفتن عاملیت و در نهایت باز شدن میدان برای مداخلات بیرونی یا بازتولید اقتدار در داخل.
در شرایط کنونی باید صریح گفت: آنچه امروز در میدان اپوزیسیون در حال بازتولید است، یک الگوی گستردهتر از «دوگانهسازیهای فرساینده» است که هر بار با صورتی جدید ظاهر میشود و انرژی نیروها را به جای اتصال، صرف تقابل میکند؛ از جمله:
- دوگانهٔ «جنگ یا ضدجنگ»: که به جای تمرکز بر وضعیت جامعه، به محور حذف متقابل تبدیل شده است.
- دوگانهٔ «پادشاهی یا جمهوری»: که پیش از شکلگیری شرایط گذار، به میدان رقابت زودرس بر سر آینده تبدیل شده است.
- دوگانهٔ «داخل یا خارج»: که به جای ایجاد پیوند، به بیاعتمادی متقابل میان جامعه و دیاسپورا دامن میزند.
- دوگانهٔ «رهبرمحور یا جامعهمحور»: که به جای ترکیب این دو سطح، آنها را در تقابل قرار میدهد.
- دوگانهٔ «براندازی فوری یا اصلاح تدریجی»: که بدون توجه به شرایط واقعی میدان، به یک خطکشی هویتی تبدیل شده است.
- دوگانهٔ «وابسته یا مستقل»: که هر تلاش برای ارتباط بینالمللی را به محل تخریب و بیاعتبارسازی تبدیل میکند.
این دوگانهها، در ظاهر بیانگر اختلاف نظرند، اما در عمل یک کارکرد مشترک دارند: تبدیل مسئلهٔ «گذار» به میدان «رقابت هویتی» و جایگزینی عاملیت واقعی با جدالهای گفتمانی که بقای جمهوری اسلامی را تضمین میکند و گذار از آن را به تأخیر میاندازد. در نتیجه، اپوزیسیون به جای آنکه به یک نیروی سازماندهنده تبدیل شود، به مجموعهای از روایتهای متعارض تقلیل پیدا میکند؛ روایتهایی که هر کدام بخشی از واقعیت را میبینند، اما هیچکدام قادر به ساختن یک ظرفیت مشترک برای عمل نیستند. بنابراین مسئلهٔ امروز اپوزیسیون نه «اختلاف نظر»، بلکه «ناتوانی در مدیریت اختلاف» است. تا زمانی که این دوگانهسازیها به عنوان جایگزینِ عمل باقی بمانند، فرصتهای تاریخی به سادگی از دست میروند.
🔻 اما مسئلهٔ اصلی اینجاست
در شرایطی که داخل کشور با انسداد شدید ناشی از قطع اینترنت، سرکوب گسترده، فروپاشی ارتباطات و بحران فزایندهٔ معیشت و زیست جمعی روبهرو است، اپوزیسیون میتواند در خارج از کشور پروژههای مؤثر و سازمانیافتهای شکل دهد و نشان دهد که بهطور واقعی به حمایت از مردم ایران پایبند است و مسئولیت این نقش را نیز بپذیرد.
در داخل، وظیفه روشن است: وظیفهٔ نیروهای اجتماعی، بازسازی عاملیت از دل زندگی روزمره است. حفظ جامعه در سطح پیوندهای انسانی، تقویت شبکههای واقعی صنفی و محلی، و جلوگیری از فروپاشی زیست جمعی؛ بهگونهای که در لحظهٔ گذار و مرحلهٔ خلأ قدرت، جامعه نه فروپاشیده، بلکه آمادهٔ سازمانیابی باشد.
اما در خارج، وظیفهای به همان اندازه حیاتی شکل گرفته است: شکستن انسداد ارتباطی، بازتاب صدای جامعه، مستندسازی سرکوب و تبدیل شدن به کانال انتقال واقعیت ایران به جهان. در شرایطی که میلیونها ایرانی از ارتباط با جهان محروم شدهاند، این وظیفه دیگر یک انتخاب سیاسی نیست، بلکه یک ضرورت تاریخی برای نیروهای اپوزیسیون محسوب میشود.
در سطحی فراتر، اپوزیسیونِ خارج از کشور باید از وضعیت پراکندهٔ کنونی عبور کند و به سمت «نهادسازی واقعی» حرکت کند: از آن جمله ایجاد کارگروههای تخصصی، ارتباط سازمانیافته با نهادهای بینالمللی و شکلدهی به کانالهای پایدار تعامل با دولتها. بدون این سطح از سازماندهی، هیچ قدرت خارجی اپوزیسیون را به عنوان یک بازیگر جدی به حساب نخواهد گرفت.
واقعیت این است که بخشی از نیروهای سیاسی هنوز در یک خطای راهبردی گرفتارند؛ تصور میکنند میتوانند بدون پایگاه اجتماعی، بدون سازماندهی میدانی و بدون ساخت نهادهای بدیل، صرفاً با تولید روایت، در تعیین آیندهٔ ایران نقش ایفا کنند. در حالی که تجربهٔ همین ماههای اخیر — چه در داخل و چه در کشورهای غربی — نشان داده که حتی اعتراضات میلیونی بدون سازماندهی، قادر به تغییر موازنهٔ قدرت نیستند. در چنین شرایطی، اگر اپوزیسیون نتواند خود را به یک نیروی سازمانیافته در دو سطح داخلی و بینالمللی تبدیل کند، نهتنها در معادلات داخلی نقشی نخواهد داشت، بلکه در نگاه قدرتهای خارجی نیز به یک متغیر بیاثر تقلیل خواهد یافت؛ متغیری که میتوان آن را نادیده گرفت یا صرفاً به ابزار چانهزنی تبدیل کرد.
🔻 اکنون لحظهٔ بازتعریف است
باید روشن گفت: در این مرحله، هر نیرویی که نتواند به جامعه متصل شود، هر گفتمانی که به شبکهٔ اجتماعی تبدیل نشود و هر ادعایی که فاقد ظرفیت میدانی و بینالمللی باشد، در لحظهٔ تعیینکننده حذف خواهد شد؛ نه توسط رقیب، بلکه توسط واقعیت و بر اساس ضرورت تاریخی امروز ایران.
آنچه امروز اهمیت دارد، نه وحدت ایدئولوژیک، بلکه شکلگیری یک «همبستگی حداقلی و مرحلهای» و پروژهمحور است: همبستگی برای عبور از بحرانهایی که در داخل زیست میلیونها ایرانی را به مخاطره انداخته و در خارج، تضادهای هویتی-سیاسی گلوی اپوزیسیون را میفشارد و او را در سیاستورزی نیمهجان ساخته است.
اگر این حداقل شکل نگیرد، مسیرهای پیش رو روشن است: یا جامعهٔ ایران به فروپاشی و بیثباتی طولانیمدت منجر میشود، یا میدان کنشگری سیاسی اپوزیسیون به نیروهای خارجی واگذار میگردد، یا شکل تازهای از اقتدارگرایی از دل همین بحرانِ ساختار جمهوری اسلامی بازتولید خواهد شد.
اما اگر این بازتعریف از وظایف اپوزیسیون صورت بگیرد، برای نخستین بار امکان شکلگیری یک «عاملیت ترکیبی» فراهم میشود: جامعهای که در داخل مقاومت میکند و خود را آمادهٔ مرحلهٔ فروپاشی ساختار و خلأ قدرت میسازد، و شبکهای که در خارج، صدای آن را به «قدرت» تبدیل میکند و بستر این مرحله را در ائتلاف فراگیر با اقناع قدرتهای غربی و نهادهای بینالمللی میسر میسازد.
🟦 سابَم – SABM «پیامآورِ بیداری بر فراز محلهها»
📡 سروش آزادی | گذار آگاهانه
📡 تحلیلها و گزارشهای بیشتر
📩 ارسال روایت، مدرک و شهادت میدانی
0 Comments