لغو برنامه مجاهدین؛ نتیجه فشار دیپلماتیک یا تهدید مخالفان؟

اسماعیل مرادی

لغو برنامه مجاهدین؛ نتیجه فشار دیپلماتیک یا تهدید مخالفان؟
ماجرای لغو گردهمایی پاریس؛ آنچه گفته می‌شود و آنچه پنهان می‌ماند
مجاهدین به مناسبت ۳۰ خرداد، سالروز آغاز مبارزه مسلحانه این سازمان علیه حکومت، که در واکنش به موج اعدام‌ها و سرکوب عریان از سوی نهادهای حکومتی شکل گرفت، طبق روال هر ساله قصد برگزاری یک گردهمایی بزرگ را داشتند. قرار بود بیش از یکصد هزار نفر از هواداران مجاهدین و همچنین نیروها و جریان‌های سیاسی دیگری که خود نیز قربانی سرکوب خشن حکومت بوده‌اند، در این مراسم شرکت کنند.
این گردهمایی کاملاً قانونی بود و با مجوز رسمی مقامات برگزار می‌شد، اما تنها یک روز پیش از برگزاری لغو شد. این در حالی بود که ده‌ها هزار ایرانی از آمریکا، کانادا، استرالیا و بسیاری از کشورهای دور و نزدیک، خود را به پاریس رسانده بودند و در هتل‌ها و محل‌های اقامت مستقر بودند تا روز بعد در محل تجمع حضور پیدا کنند. لغو ناگهانی برنامه در آخرین لحظه، بسیاری از شرکت‌کنندگان را که هزینه و زحمت فراوانی برای این سفر متحمل شده بودند، غافلگیر کرد.
بنا بر برخی گزارش‌ها، دلیل لغو برنامه تهدیدهایی از سوی طرفداران رضا پهلوی عنوان شده است. این جریان پس از برگزاری یک رژه سازمان‌یافته در آلمان، که چند صد نفر در آن شرکت داشتند، عملاً اعلام موجودیت کرد. اعضای این گروه مدعی شدند که تاکنون بیش از ۶۰۰ فعال سیاسی را شناسایی کرده‌اند و در فرصت مناسب به حساب آنها خواهند رسید. به باور منتقدان، این جریان ساختاری سازمان‌یافته دارد و در عمل نقش نوعی ساواک بازسازی‌شده را ایفا می‌کند.
با این حال، رضا پهلوی هرگونه ارتباط خود با این تشکیلات و همچنین تشکیل آن به دستور خود را رد کرده است. اما تجربه تاریخی ایرانیان باعث شده است که چنین فاصله‌گیری‌هایی همواره با تردید نگریسته شود. در گذشته نیز بارها دیده شده که رهبران سیاسی از اقدامات نیروهای طرفدار خود اظهار بی‌اطلاعی کرده‌اند و مسئولیت رفتارهایی چون تهدید، ارعاب، تخریب و حمله به مخالفان را نپذیرفته‌اند.
هنوز هم درباره نقش شعبان بی‌مخ در وقایع منتهی به سرنگونی دولت مصدق بحث و انکار وجود دارد. خمینی نیز در برابر حملات چماقداران به مخالفان، آنها را صرفاً «مردم» معرفی می‌کرد که به گفته او در برابر نیروهای ضدحکومت واکنش نشان می‌دهند. بهشتی نیز کسانی را که به گروه‌ها و تجمعات دیگر حمله می‌کردند «اوباش» می‌نامید، اما بعدها روشن شد که همین نیروها توسط بخشی از حاکمیت سازماندهی و هدایت می‌شدند.
همین تجربه‌ها باعث شده است که بسیاری از مردم فاصله‌گیری رضا پهلوی از چنین رفتارهایی را باور نکنند. آنها می‌بینند که این گروه‌ها به چه کسانی حمله می‌کنند و در حمایت از چه فرد یا جریانی فعالیت دارند و به همین دلیل نسبت به این تکذیب‌ها با تردید برخورد می‌کنند.
افزون بر این، طی سال‌های گذشته بارها در شبکه‌های اجتماعی، مصاحبه‌های تلویزیونی و موضع‌گیری‌های علنی برخی چهره‌های شناخته‌شده نزدیک به این جریان، اظهاراتی مطرح شده که از سرکوب گسترده‌تر مخالفان سیاسی در دوران پهلوی دفاع کرده‌اند یا حکومت پهلوی را به دلیل برخورد ناکافی با مخالفان مورد انتقاد قرار داده‌اند. به همین دلیل، بسیاری این جریان را دارای گرایش‌های اقتدارگرا و فاشیستی می‌دانند.
در عین حال، برخی افراد، از جمله خود من، احتمال دیگری را نیز مطرح می‌کنند. از نگاه من نمی‌توان این احتمال را کاملاً نادیده گرفت که چنین گروه‌های افراطی و فاشیستی اساساً توسط حکومت ایران یا نهادهای وابسته به آن ایجاد، هدایت یا در آنها نفوذ شده باشد. هدف از چنین سناریویی می‌تواند ایجاد ترس در میان فعالان سیاسی، عقب راندن جریان‌های مخالف، دامن زدن به اختلافات درون اپوزیسیون و در نهایت تخریب چهره و اعتبار رضا پهلوی باشد.
البته برای این فرضیه مدرک مستقیمی در اختیار ندارم و آن را صرفاً به عنوان یک احتمال سیاسی مطرح می‌کنم، نه یک واقعیت اثبات‌شده. با این حال، چنین احتمالی را بعید نمی‌دانم، زیرا جمهوری اسلامی در طول چهار دهه گذشته بارها از روش‌هایی مانند نفوذ، ایجاد گروه‌های پوششی، عملیات تخریبی و دامن زدن به اختلافات میان مخالفان خود استفاده کرده است.
با وجود همه این موارد، تحلیل شخصی من درباره لغو برنامه مجاهدین با آنچه به طور رسمی مطرح می‌شود تفاوت دارد. به نظر من، علت اصلی این تصمیم را باید در تحولات سیاسی اخیر جستجو کرد. ایران و آمریکا به یک توافق و پیمان صلح دست یافته‌اند و تنها یک روز پیش از لغو این برنامه نیز وزیر امور خارجه ایران با وزیر امور خارجه فرانسه گفت‌وگو کرده بود. بنا بر گزارش‌ها، یکی از خواسته‌های مطرح‌شده از سوی عراقچی محدود کردن فعالیت‌های مجاهدین بوده است.
در سیاست معمولاً انگیزه‌ها و اهداف واقعی به طور مستقیم بیان نمی‌شوند. دولت‌ها اغلب دلایلی را مطرح می‌کنند که برای افکار عمومی پذیرفتنی‌تر باشد. گاهی این دلایل به نام رفاه مردم، گاهی به نام سلامت عمومی و گاهی نیز به نام حفظ امنیت ارائه می‌شوند. چنین استدلال‌هایی معمولاً آسان‌تر مورد پذیرش قرار می‌گیرند، زیرا با نگرانی‌های روزمره جامعه پیوند می‌خورند.
به همین دلیل، از نگاه من تمرکز اطلاعیه شورای ملی مقاومت ایران بر ساواک و نقش رضا پهلوی بیش از آنکه به علت اصلی تصمیم مربوط باشد، به روایت سیاسی این جریان از ماجرا بازمی‌گردد. من ریشه اصلی این تصمیم را در ملاحظات و منافع سیاسی دولت‌های ایران و فرانسه می‌بینم.
این ارزیابی به معنای نادیده گرفتن یا رد کردن نقش مخرب رضا پهلوی در دامن زدن به اختلافات میان نیروهای مخالف حکومت یا تلاش برای به شکست کشاندن جنبش زن، زندگی، آزادی نیست. با این حال، در موضوع مشخص لغو برنامه مجاهدین، نقش حکومت ایران و دولت فرانسه را بسیار پررنگ‌تر از نقش طرفداران رضا پهلوی می‌دانم.
از دید من، آنچه رخ داد بیشتر بهره‌برداری از رفتار و مواضع بخشی از طرفداران رضا پهلوی بود تا نتیجه یک برنامه‌ریزی مستقیم و سازمان‌یافته از سوی طیف سلطنت‌طلب حامی او. به همین دلیل، عامل اصلی این تصمیم را باید در محاسبات سیاسی دولت‌ها جستجو کرد، نه صرفاً در اقدامات نیروهای وابسته به رضا پهلوی.
اسماعیل مرادی