by محمود معمارنژاد | 6.نوامبر 2026 | مقالات, نوشته ای دیگر از همین نویسنده
ایالات متحده در دوران تحولات بزرگ
سیاست، اقتصاد، جنگ، گفتمان و روایت؛ آمریکا در نظم جهانیِ در حال دگرگونی به کدام سو میرود؟
مهراد اریایی فر
مقدمه: جهان در آستانه بازتعریف قدرت
جهان امروز در حال عبور از یکی از مهمترین دورههای انتقال تاریخی خود است؛ دورهای که در آن نهتنها توازن قدرت میان دولتها، بلکه مفاهیم سنتی امنیت، اقتصاد، حاکمیت ملی، دموکراسی، جنگ و همکاری بینالمللی نیز در حال دگرگونیاند.
نظم جهانیای که پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفت و پس از فروپاشی اتحاد شوروی با برتری کمرقیب ایالات متحده ادامه یافت، دیگر مانند گذشته کار نمیکند. آمریکا همچنان یکی از قدرتمندترین بازیگران جهان است، اما توانایی آن برای تعیین یکجانبه قواعد بازی جهانی کاهش یافته است. چین به قدرتی اقتصادی، صنعتی و فناورانه تبدیل شده، روسیه از ابزار نظامی و ژئوپلیتیک برای بازتعریف موقعیت خود استفاده میکند و قدرتهای منطقهای نیز بیش از گذشته در پی استقلال عمل هستند.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی صرفاً افول یا بقای آمریکا نیست؛ بلکه این است که ایالات متحده چگونه میخواهد قدرت خود را در جهانی حفظ کند که دیگر پذیرای رهبری بیچونوچرای یک کشور نیست.
فرضیه محوری این تحلیل آن است که آمریکا نه بهسادگی در حال سقوط است و نه میتواند سلطه پیشین خود را بدون تغییر حفظ کند. این کشور در حال گذار از الگوی رهبری نسبتاً فراگیر جهانی به الگویی رقابتیتر، معاملهمحورتر و مبتنی بر امنیت اقتصادی، برتری فناورانه و بازدارندگی نظامی است. این گذار هم فرصتهایی برای همکاری جهانی ایجاد میکند و هم خطر درگیریهای بزرگتر را افزایش میدهد.
۱. جامعه و نظام سیاسی آمریکا؛ بحران اعتماد و شکاف درونی
یکی از مهمترین ویژگیهای آمریکای امروز، تشدید شکافهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در داخل این کشور است. جامعه آمریکا دیگر حول یک برداشت مشترک از منافع ملی، هویت سیاسی و جایگاه جهانی کشور بهآسانی متحد نمیشود.
این شکافها را میتوان در چند سطح بررسی کرد:
* شکاف سیاسی: رقابت جمهوریخواهان و دموکراتها از یک رقابت معمول انتخاباتی فراتر رفته و به اختلافی عمیق درباره ماهیت دولت، دموکراسی، مهاجرت، عدالت اجتماعی و حدود اختیارات رئیسجمهور تبدیل شده است.
* شکاف اقتصادی و طبقاتی: افزایش هزینههای زندگی، نابرابری درآمدی، بحران مسکن و نگرانی از آینده اشتغال، اعتماد بخشهایی از جامعه به ساختار اقتصادی را تضعیف کرده است.
* شکاف فرهنگی و هویتی: اختلاف بر سر مهاجرت، نژاد، مذهب، حقوق شهروندی، آموزش و ارزشهای اجتماعی، جامعه را به اردوگاههای سیاسی متفاوت تقسیم کرده است.
* بحران اعتماد نهادی: اعتماد عمومی به کنگره، رسانهها، دستگاه قضایی و حتی سلامت فرایندهای انتخاباتی در بخشهایی از جامعه کاهش یافته است.
تحولات انتخابات میاندورهای ۵ نوامبر ۲۰۲۶ نیز اهمیت این شکافها را آشکار کرد. بر اساس گزارش رویترز، دموکراتها کنترل هر دو مجلس کنگره را به دست آوردهاند و این نتیجه موقعیت داخلی دونالد ترامپ را تضعیف کرده است؛ بااینحال، رئیسجمهور همچنان اختیارات گستردهای در سیاست خارجی و عملیات نظامی دارد. Reuters +1
این وضعیت یک تناقض مهم ایجاد میکند: آمریکا از یک طرف همچنان ظرفیت اقتصادی، نظامی و فناورانه عظیمی دارد، اما از طرف دیگر در تصمیمگیریهای راهبردی با ناپایداری سیاسی و تغییر جهتهای متناوب روبهروست.
پیامد جهانی این وضعیت چیست؟
متحدان آمریکا نمیتوانند مطمئن باشند که تعهدات دولت کنونی الزاماً در دولت بعدی ادامه خواهد یافت. رقبای آمریکا نیز ممکن است اختلافات داخلی این کشور را فرصتی برای افزایش نفوذ خود بدانند.
در نتیجه، مسئله آمریکا فقط حفظ قدرت نیست؛ مسئله مهمتر، حفظ ثبات و اعتبار تصمیمهای راهبردی آن است.
۲. اقتصاد آمریکا؛ قدرت ساختاری در کنار آسیبپذیریهای جدید
اقتصاد آمریکا همچنان یکی از ستونهای اصلی قدرت جهانی این کشور است. دلار، بازارهای مالی عمیق، دانشگاهها، شرکتهای بزرگ فناوری، ظرفیت نوآوری، منابع انرژی و قدرت جذب سرمایه انسانی، مزیتهایی هستند که بهآسانی قابل جایگزینی نیستند.
بااینحال، نباید قدرت اقتصادی آمریکا را با مصونیت آن از بحران اشتباه گرفت.
مهمترین نقاط قوت اقتصاد آمریکا عبارتاند از:
1\. جایگاه محوری دلار در نظام مالی و تجارت جهانی.
2\. برتری نسبی در حوزههای هوش مصنوعی، نرمافزار، طراحی تراشه، زیستفناوری و صنایع پیشرفته.
3\. بازار مصرفی بزرگ و توان جذب سرمایه جهانی.
4\. برخورداری از منابع انرژی و ظرفیت بالای تولید و نوآوری.
5\. پیوند میان دانشگاهها، سرمایه خصوصی، شرکتهای فناوری و صنایع دفاعی.
در مقابل، چند آسیبپذیری جدی نیز وجود دارد:
* بدهی عمومی و هزینههای فزاینده تأمین مالی دولت؛
* وابستگی برخی صنایع به زنجیرههای تأمین خارجی؛
* نابرابری اقتصادی و کاهش قدرت خرید گروههایی از جامعه؛
* آسیبپذیری در برابر اختلالات انرژی، مواد معدنی حیاتی و تجارت جهانی؛
* هزینههای ناشی از تعرفهها و منازعات تجاری.
نکته مهم این است که اقتصاد جهانی دیگر صرفاً بر اساس منطق بازار آزاد و مزیت نسبی اداره نمیشود. امنیت ملی به یکی از معیارهای اصلی سیاست اقتصادی تبدیل شده است.
آمریکا با استفاده از تعرفهها، محدودیتهای صادراتی، کنترل سرمایهگذاری و حمایت از تولید داخلی میکوشد وابستگیهای راهبردی خود را کاهش دهد. چین نیز با سیاستهای صنعتی و کنترل صادرات برخی مواد اولیه و فناوریها به این اقدامات پاسخ میدهد. everycrsreport.com +2
این روند را میتوان «امنیتیشدن اقتصاد» نامید.
اما یک پرسش اساسی مطرح است: آیا بازگشت تولید صنعتی به آمریکا، بدون توجه به هزینههای مصرفکنندگان، بهرهوری، رقابت و روابط اقتصادی بینالمللی، به تقویت واقعی قدرت اقتصادی این کشور منجر خواهد شد؟
پاسخ مثبت به این پرسش قطعی نیست. حمایتگرایی ممکن است در برخی صنایع ظرفیت تولید داخلی را تقویت کند، اما اگر به جنگ تجاری گسترده منجر شود، هزینه آن به شرکتها، مصرفکنندگان و اقتصاد جهانی منتقل خواهد شد.
در واقع، قدرت اقتصادی آینده آمریکا بیش از آنکه به حجم تعرفهها وابسته باشد، به توانایی آن در حفظ نوآوری، آموزش نیروی انسانی، زیرساخت، سرمایهگذاری و رقابتپذیری بستگی دارد.
۳. رقابت آمریکا و چین؛ رقابت بر سر شکل دادن به قرن بیستویکم
رقابت آمریکا و چین مهمترین محور بازتعریف نظم جهانی در دهههای پیش رو است.
این رقابت را نباید صرفاً اختلافی تجاری یا نظامی دانست. موضوع اصلی، رقابت بر سر تعیین قواعد اقتصاد جهانی، استانداردهای فناوری، مسیرهای تجاری، نفوذ سیاسی و توازن امنیتی
این رقابت دستکم چهار بُعد اساسی دارد:
الف) رقابت اقتصادی
آمریکا میخواهد برتری خود را در بازارهای مالی، سرمایهگذاری و صنایع راهبردی حفظ کند. چین نیز به دنبال کاهش وابستگی به فناوری غرب و تقویت جایگاه خود در تولید جهانی است.
ب) رقابت فناورانه
هوش مصنوعی، نیمهرساناها، محاسبات پیشرفته، فناوریهای کوانتومی، ارتباطات و سامانههای خودکار به میدانهای اصلی رقابت تبدیل شدهاند.
هر کشوری که در این حوزهها دست برتر را داشته باشد، در اقتصاد، امنیت و حتی توان نظامی آینده مزیت بیشتری خواهد داشت.
ج) رقابت ژئوپلیتیک
آسیا و اقیانوس آرام، دریای جنوبی چین، تنگه تایوان و مسیرهای حیاتی دریایی به کانونهای اصلی این رقابت تبدیل شدهاند.
د) رقابت نظامی
افزایش توان دریایی و موشکی چین و گسترش همکاریهای نظامی آمریکا با ژاپن، استرالیا، فیلیپین و دیگر شرکای منطقهای، نشاندهنده اهمیت روزافزون بازدارندگی در شرق آسیاست.
مسئله تایوان در این میان اهمیت ویژهای دارد. هرگونه درگیری نظامی بر سر این جزیره میتواند علاوه بر پیامدهای انسانی و امنیتی، زنجیره جهانی تولید نیمهرساناها را با اختلالی بزرگ روبهرو کند. ارزیابیهای شورای روابط خارجی آمریکا در اکتبر ۲۰۲۶ نیز از افزایش خطر تنش در این منطقه حکایت دارد. Global Conflict Tracker +1
بااینحال، جنگ میان دو قدرت الزاماً نتیجه طبیعی رقابت آنها نیست.
هر دو کشور از یک طرف به مهار قدرت طرف مقابل میاندیشند و از طرف دیگر به استمرار تجارت، ثبات مالی و جلوگیری از بحرانهای غیرقابلکنترل نیاز دارند.
بنابراین، آینده روابط آمریکا و چین احتمالاً نه به سمت همکاری کامل و نه لزوماً به سمت جنگ تمامعیار، بلکه به سوی ترکیبی از رقابت ساختاری، توافقهای محدود و مدیریت بحران حرکت خواهد کرد.
۴. اروپا، ناتو و روسیه؛ بازنگری در مفهوم اتحاد
یکی از تحولات مهم سیاست خارجی آمریکا، تغییر در برداشت این کشور از اتحادهای سنتی است.
در دوران جنگ سرد و سالهای پس از آن، آمریکا امنیت اروپا را بخش جداییناپذیری از منافع راهبردی خود میدانست. اما امروز در واشنگتن این دیدگاه تقویت شده است که اروپا باید سهم بیشتری از هزینههای دفاعی و مسئولیت امنیت خود را بر عهده بگیرد.
این تغییر فقط اقتصادی نیست؛ نشانه تغییر در اولویتهای ژئوپلیتیک آمریکاست.
در سال ۲۰۲۶، بررسی حضور نظامی آمریکا در اروپا و طرح انتقال مسئولیت بیشتر دفاع متعارف قاره به کشورهای اروپایی، به یکی از موضوعات مهم روابط دو سوی آتلانتیک تبدیل شده است. EPRS Website +1
از منظر آمریکا، تمرکز بر چین و حوزه هند و اقیانوس آرام اهمیت بیشتری پیدا کرده است. بنابراین واشنگتن انتظار دارد اروپا ظرفیت دفاعی مستقلتری ایجاد کند.
اما این سیاست با یک خطر روبهروست: تضعیف اعتماد متقابل در ناتو.
اگر کشورهای اروپایی نسبت به استمرار حمایت آمریکا تردید کنند، ممکن است به سمت افزایش استقلال دفاعی، سرمایهگذاری نظامی و حتی بازنگری در سیاستهای امنیتی خود حرکت کنند.
در مورد روسیه نیز سیاست آمریکا با تناقضهایی روبهروست.
از یک سو، واشنگتن روسیه را رقیبی نظامی و ژئوپلیتیک میداند که با جنگ اوکراین امنیت اروپا را به چالش کشیده است. از سوی دیگر، برخی جریانهای سیاسی آمریکا خواهان کاهش هزینههای تقابل و رسیدن به توافق با مسکو هستند.
این دوگانگی نشان میدهد که سیاست آمریکا در قبال روسیه دیگر صرفاً بر پایه تقابل ایدئولوژیک تعریف نمیشود؛ بلکه محاسبه هزینه، اولویتهای راهبردی و امکان معامله نیز در آن نقش دارند.
اما هرگونه توافقی که بدون درنظرگرفتن امنیت و حق تعیین سرنوشت اوکراین صورت گیرد، میتواند پیام خطرناکی برای دیگر کشورهای جهان داشته باشد: اینکه قدرت نظامی ممکن است به ابزاری برای تغییر مرزها و تحمیل نظم جدید تبدیل شود.
۵. روایتها و گفتمانها؛ آمریکا چگونه معنای قدرت خود را تغییر میدهد؟
قدرت جهانی فقط با اقتصاد، ارتش و فناوری ساخته نمیشود. هر قدرت بزرگی برای حفظ نفوذ خود به یک روایت سیاسی و تاریخی نیز نیاز دارد؛ روایتی که توضیح دهد چرا باید رهبری کند، چرا دیگران باید با آن همکاری کنند و چه نظمی را عادلانه یا مطلوب میداند.
ایالات متحده پس از جنگ جهانی دوم، قدرت خود را با مجموعهای از مفاهیم توجیه میکرد:
* دفاع از آزادی و دموکراسی؛
* حمایت از اقتصاد آزاد و تجارت بینالمللی؛
* دفاع از نظم مبتنی بر قواعد و حقوق بینالملل؛
* مقابله با اقتدارگرایی و توسعهطلبی نظامی؛
* رهبری جهان آزاد و حفاظت از متحدان.
البته میان این ارزشهای اعلامشده و عملکرد واقعی آمریکا، از جنگ و مداخله نظامی گرفته تا حمایت از حکومتهای اقتدارگرا، همواره تناقضهایی وجود داشته است.
امروز این روایت قدیمی با بحران مشروعیت مواجه شده و روایتهای تازهای در حال رقابت با آن هستند.
روایت نخست: اول آمریکا
این دیدگاه بر تقدم منافع ملی، کنترل مرزها، کاهش تعهدات خارجی، بازگرداندن صنایع به داخل کشور و مخالفت با هزینهکرد منابع آمریکا برای حل مشکلات دیگران تأکید دارد.
روایت دوم: آمریکا بهمثابه قدرت مسلط و بازدارنده
در این دیدگاه، حفظ برتری نظامی و فناوری، جلوگیری از گسترش قدرت چین و مهار رقبای ژئوپلیتیک، اساس امنیت و جایگاه جهانی آمریکاست.
روایت سوم: بازسازی رهبری چندجانبه
طرفداران این دیدگاه معتقدند آمریکا برای حفظ نفوذ بلندمدت خود باید به همکاری با متحدان، تقویت نهادهای بینالمللی، احترام به قواعد مشترک و بازسازی اعتماد جهانی بازگردد.
روایت چهارم: رقابت قدرتهای بزرگ بهجای جهانگرایی لیبرال
در این برداشت، جهان نه مجموعهای از دولتهایی با منافع مشترک، بلکه عرصه رقابت قدرتهاست؛ جایی که اقتصاد، انرژی، فناوری، اطلاعات، تحریم و قدرت نظامی ابزارهای رقابت هستند.
این روایتها لزوماً جایگزین یکدیگر نشدهاند. در سیاست آمریکا، گاه بهطور همزمان حضور دارند و همین مسئله به تناقض در تصمیمگیریهای داخلی و خارجی منجر میشود.
به باور من، یکی از بحرانهای اساسی آمریکا در سالهای آینده، بحران تعریف مأموریت تاریخی این کشور خواهد بود: آیا آمریکا همچنان میخواهد رهبر یک نظم بینالمللی باشد یا ترجیح میدهد قدرتی باشد که در هر موضوع، بر اساس محاسبه مستقیم منافع خود وارد معامله شود؟
۶. جنگ و قدرت نظامی؛ از بازدارندگی تا خطر درگیری مستقیم
قدرت نظامی همچنان یکی از مهمترین ابزارهای سیاست خارجی آمریکا است. بااینحال، ماهیت استفاده از این قدرت در حال تغییر است.
آمریکا در شرایط کنونی با چند هدف همزمان روبهروست:
1\. جلوگیری از شکلگیری قدرتی همتراز با خود در عرصه جهانی.
2\. حفاظت از مسیرهای حیاتی تجارت و انرژی.
3\. حفظ امنیت متحدان و شرکای راهبردی.
4\. جلوگیری از گسترش نفوذ رقبای خود در مناطق حساس.
5\. حفظ برتری در فناوریهای نظامی، فضایی، سایبری و هوش مصنوعی.
راهبرد دفاعی آمریکا در سال ۲۰۲۶ نیز بر دفاع از سرزمین اصلی، بازدارندگی در برابر چین، افزایش سهم متحدان در هزینههای دفاعی و تقویت صنایع دفاعی آمریکا تأکید دارد. European Parliament +1
اما مسئله این است که قدرت نظامی همیشه به قدرت سیاسی تبدیل نمیشود.
تجربه افغانستان، عراق و دیگر مداخلات نظامی آمریکا نشان داده است که پیروزی در میدان نبرد الزاماً به ایجاد ثبات سیاسی، نظم مشروع یا امنیت پایدار منجر نمیشود.
در واقع، آمریکا ممکن است توانایی تخریب زیرساختهای نظامی یک کشور را داشته باشد، اما توانایی بازسازی ساختار سیاسی و اجتماعی آن را نداشته باشد.
این تفاوت میان قدرت تخریب و قدرت ساختن، یکی از مهمترین محدودیتهای سیاست خارجی آمریکا است.
جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در سال ۲۰۲۶؛ آزمونی برای نظم منطقهای و جهانی
یکی از مهمترین تحولات سال جاری، حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ است. این حملات به کشتهشدن علی خامنهای، آسیبدیدن زیرساختهای نظامی و هستهای و گسترش درگیری به کشورهای منطقه انجامید.
توافقهای اولیه برای آتشبس و تفاهم سیاسی در ماههای بعد نتوانستند به پایان پایدار جنگ منجر شوند. درگیریهای محدود، تحریمها و بحران تنگه هرمز
این جنگ چند واقعیت مهم را آشکار کرده است:
* برتری نظامی آمریکا به معنای توانایی تضمین نتایج سیاسی موردنظر آن نیست.
* ایران، حتی در شرایط آسیبدیدگی شدید نظامی و اقتصادی، همچنان میتواند از ابزارهای نامتقارن برای افزایش هزینههای درگیری استفاده کند.
* امنیت خلیج فارس فقط مسئله کشورهای منطقه نیست، بلکه مستقیماً با اقتصاد جهانی و امنیت انرژی ارتباط دارد.
* جنگ میتواند بهجای حل اختلافات، زنجیرهای از بحرانهای جدید ایجاد کند.
تنگه هرمز نمونه روشنی از پیوند میان جنگ منطقهای و اقتصاد جهانی است. اختلال در عبور نفتکشها و کشتیهای تجاری میتواند قیمت انرژی، هزینه حملونقل، تورم و امنیت غذایی را در کشورهای مختلف تحت تأثیر قرار دهد.
در ۵ نوامبر ۲۰۲۶ نیز گزارش رویترز از وقوع حوادث تازه برای چند نفتکش در تنگه هرمز حکایت داشت. همزمان، تلاشهای دیپلماتیک برای مذاکره میان تهران و واشنگتن ادامه داشت، اما توافق نهایی حاصل نشده بود. Reuters +1
از منظر راهبردی، پرسش اصلی این است که آیا واشنگتن به دنبال توافقی پایدار برای پایاندادن به بحران است یا میخواهد از فشار نظامی و اقتصادی برای تحمیل شرایطی حداکثری استفاده کند؟
این دو مسیر پیامدهای کاملاً متفاوتی دارند.
فشار نظامی ممکن است ظرفیتهای نظامی ایران را کاهش دهد، اما اگر به راهحل سیاسی و امنیت منطقهای منجر نشود، احتمال بازتولید خشونت و بیثباتی همچنان باقی خواهد ماند.
### ۷. خاورمیانه، جنوب آسیا و اروپا؛ مناطق بههمپیوسته در رقابت قدرتها
برای درک تحولات آمریکا نباید مناطق جهان را جداگانه بررسی کرد. خاورمیانه، جنوب آسیا، اروپا و شرق آسیا بهواسطه انرژی، تجارت، امنیت، فناوری و رقابت قدرتها به یکدیگر پیوند خوردهاند.
خاورمیانه
خاورمیانه در حال عبور از مرحلهای از تغییرات عمیق امنیتی است. تضعیف برخی بازیگران نظامی منطقه، جنگ ایران و اسرائیل، مسئله فلسطین، رقابت قدرتهای منطقهای و نگرانی کشورهای عربی از گسترش جنگ، شرایطی پیچیده ایجاد کرده است.
برای آمریکا، منطقه همچنان از اهمیت بالایی برخوردار است؛ اما هزینه حضور مستقیم نظامی و ضرورت تمرکز بر رقابت با چین، واشنگتن را در برابر یک انتخاب دشوار قرار داده است.
آمریکا نمیتواند بهسادگی از خاورمیانه خارج شود، اما نمیتواند تمام منابع خود را نیز در این منطقه متمرکز کند.
جنوب آسیا
هند در حال تبدیلشدن به یکی از بازیگران مهم در محاسبات راهبردی آمریکا است. واشنگتن به هند بهعنوان وزنهای مهم در برابر قدرت چین نگاه میکند، اما دهلینو نیز خواهان استقلال راهبردی خود است.
پاکستان نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی، روابط با چین، نقش منطقهای و اهمیت آن در تحولات افغانستان و خاورمیانه، همچنان در محاسبات امنیتی منطقه جایگاه دارد.
بنابراین، جنوب آسیا فقط یک منطقه جغرافیایی نیست؛ بلکه یکی از عرصههای تعیینکننده رقابت قدرتهای بزرگ است.
اروپا
اروپا با یک پرسش تاریخی روبهروست: آیا میتواند بدون اتکای گسترده به قدرت نظامی آمریکا، امنیت خود را تضمین کند؟
جنگ اوکراین و تغییر سیاستهای واشنگتن این پرسش را جدیتر کردهاند. استقلال دفاعی اروپا ممکن است در بلندمدت قدرت سیاسی آن را افزایش دهد، اما در کوتاهمدت هزینههای اقتصادی و امنیتی سنگینی خواهد داشت.
شرق آسیا
شرق آسیا مهمترین میدان رقابت بلندمدت آمریکا و چین است. سرنوشت تایوان، امنیت ژاپن، کره جنوبی، دریای جنوبی چین و مسیرهای تجارت جهانی میتوانند آینده توازن قدرت را تعیین کنند.
در نتیجه، تحولات هر یک از این مناطق میتواند بر تصمیمهای آمریکا در مناطق دیگر اثر بگذارد.
### ۸. ایران در نظم جهانی جدید؛ میان تهدید، فرصت و ضرورت بازاندیشی
درک موقعیت ایران بدون شناخت تحولات آمریکا، چین، روسیه و منطقه ممکن نیست.
ایران در موقعیتی قرار گرفته که هم از نظر ژئوپلیتیک اهمیت دارد و هم با محدودیتهای جدی اقتصادی، سیاسی و امنیتی مواجه است.
جنگ سال ۲۰۲۶، تحریمها، آسیب به زیرساختها و بحران اقتصادی، فشارهای موجود را تشدید کردهاند. گزارش کتابخانه مجلس عوام بریتانیا در اوت ۲۰۲۶ از تورم سالانه بسیار بالا، کاهش ارزش پول ملی، مشکلات انرژی و پیامدهای اقتصادی جنگ سخن میگوید. House of Commons Library +1
در این شرایط، چند مسئله اساسی برای آینده ایران مطرح است:
نخست؛ مسئله توسعه و اقتصاد ملی.
هیچ راهبرد امنیتی پایداری بدون اقتصاد مولد، سرمایهگذاری، دانش، فناوری و رفاه عمومی قابل تصور نیست.
دوم؛ مسئله مشروعیت و سرمایه اجتماعی.
قدرت ملی فقط به تجهیزات نظامی و ظرفیتهای امنیتی وابسته نیست. اعتماد عمومی، مشارکت شهروندان، رضایت اجتماعی و امکان اصلاحات سیاسی نیز از عناصر بنیادین امنیت ملی هستند.
سوم؛ مسئله سیاست خارجی متوازن.
ایران باید بتواند در شرایط رقابت آمریکا، چین و روسیه، منافع ملی خود را مستقل از محاسبات دیگران تعریف کند. وابستگی یکجانبه به هر قدرت خارجی، ظرفیت تصمیمگیری مستقل کشور را محدود میکند.
چهارم؛ مسئله رابطه با جهان.
کاهش تنش، حل اختلافات هستهای، رفع تحریمها، بازسازی روابط اقتصادی و ایجاد اعتماد منطقهای باید بهعنوان بخشی از راهبرد توسعه ملی مورد توجه قرار گیرند.
پنجم؛ مسئله مردم و آینده کشور.
هیچ تحلیلی از آینده ایران کامل نیست، مگر آنکه مردم ایران و خواستههای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آنان را در مرکز توجه قرار دهد.
به نظر میرسد یکی از مهمترین درسهای تحولات اخیر این است که امنیت واقعی را نمیتوان صرفاً با قدرت نظامی تعریف کرد. کشوری که از نظر اقتصادی فرسوده، از نظر اجتماعی گرفتار شکاف و از نظر سیاسی فاقد سازوکارهای مؤثر مشارکت و اصلاح باشد، در برابر فشارهای خارجی آسیبپذیرتر خواهد بود.
از این منظر، آینده ایران بیش از هر چیز به توانایی آن در ایجاد پیوند میان امنیت، توسعه، آزادی، عدالت و منافع ملی وابسته است.
### ۹. آیا جامعه جهانی میتواند مانع تبدیل رقابت قدرتهای بزرگ به جنگ جهانی شود؟
این پرسش شاید مهمترین پرسش سیاسی و اخلاقی دوران ما باشد.
جهان امروز با خطرهایی روبهروست که دیگر محدود به مرزهای ملی نیستند: جنگهای منطقهای، رقابت تسلیحاتی، سلاحهای هستهای، حملات سایبری، بحرانهای انرژی، تغییرات اقلیمی و فروپاشی اعتماد میان دولتها.
بااینحال، هنوز ظرفیتهایی برای جلوگیری از گسترش جنگ وجود دارد.
۱. احیای دیپلماسی و مذاکره
کانالهای ارتباطی میان قدرتهای بزرگ باید حتی در شرایط شدیدترین اختلافات باز بمانند. جلوگیری از محاسبات اشتباه میتواند مانع تبدیل یک حادثه محدود به جنگی گسترده شود.
۲. تقویت سازمان ملل و حقوق بینالملل
نهادهای بینالمللی باید بتوانند در برابر نقض حاکمیت کشورها، حمله به غیرنظامیان و گسترش جنگ واکنش مؤثر نشان دهند. اعتبار این نهادها زمانی حفظ میشود که قواعد بینالمللی برای همه کشورها، بدون استثنا، قابل اعمال باشند.
۳. کنترل تسلیحات و جلوگیری از مسابقه هستهای
توافقهای کنترل تسلیحات، شفافیت نظامی و سازوکارهای نظارتی میتوانند احتمال درگیری مستقیم را کاهش دهند.
۴. تقویت همکاری اقتصادی میان کشورها
وابستگی متقابل اقتصادی بهتنهایی مانع جنگ نیست، اما ایجاد منافع مشترک میتواند هزینه تقابل را افزایش دهد.
۵. نقش جامعه مدنی و افکار عمومی
جنبشهای ضدجنگ، رسانههای مستقل، نهادهای حقوق بشری، دانشگاهها و سازمانهای مدنی میتوانند در برابر عادیسازی خشونت و نظامیگری مقاومت کنند.
در این میان، مسئولیت فقط بر عهده دولتها نیست. جامعه جهانی باید از این اصل دفاع کند که امنیت هیچ کشوری نباید به بهای نابودی امنیت و حقوق مردم کشورهای دیگر تأمین شود.
### ۱۰. آمریکا به کدام سو میرود؟ سه سناریوی پیش رو
با توجه به روندهای موجود، میتوان سه مسیر احتمالی برای آینده آمریکا و نظم جهانی ترسیم کرد.

سناریوی اول: رقابت مدیریتشده
آمریکا و چین رقابت خود را ادامه میدهند، اما برای جلوگیری از جنگ مستقیم به توافقهای محدود، دیپلماسی و مدیریت بحران روی میآورند. اروپا استقلال دفاعی بیشتری پیدا میکند و قدرتهای منطقهای نقش فعالتری میگیرند.
مطلوبترین سناریو برای ثبات جهانی

سناریوی دوم: تشدید رقابت و گسترش درگیریهای منطقهای
جنگهای نیابتی، تحریمها، رقابت تسلیحاتی و فشارهای اقتصادی افزایش مییابند. آمریکا برای حفظ برتری خود از ابزارهای نظامی و اقتصادی بیشتر استفاده میکند و چین و روسیه نیز برای گسترش نفوذ خود تلاش میکنند.
سناریوی پرخطر و محتمل

سناریوی سوم: شکلگیری نظم چندقطبی و همکاری گستردهتر
آمریکا میپذیرد که دیگر تنها تعیینکننده قواعد جهانی نیست. چین، هند، اروپا، قدرتهای منطقهای و نهادهای بینالمللی نقش بیشتری پیدا میکنند و سازوکارهای تازهای برای همکاری و امنیت جمعی شکل میگیرد.
فرصتی برای بازتعریف همکاری جهانی
این سناریوها الزاماً جدا از یکدیگر نیستند. ممکن است جهان در برخی مناطق به سمت همکاری و در برخی دیگر به سوی درگیری حرکت کند.
به همین دلیل، آینده نظم جهانی را نمیتوان صرفاً با پیشبینی رفتار یک رئیسجمهور یا یک دولت توضیح داد. ساختار اقتصاد جهانی، تحولات فناوری، قدرت اجتماعی کشورها و اراده سیاسی ملتها نیز در این آینده نقش تعیینکننده دارند.
### جمعبندی: مسئله آمریکا فقط قدرت نیست، مسئله آینده نظم جهانی است
تحولات کنونی نشان میدهد که ایالات متحده در برابر یک انتخاب تاریخی قرار گرفته است.
این کشور همچنان از ظرفیتهای عظیم اقتصادی، نظامی، علمی و فناورانه برخوردار است، اما دیگر نمیتواند بدون توجه به قدرت دیگران، قواعد جهانی را تعیین کند.
چین بهعنوان یک قدرت اقتصادی و فناورانه، روسیه بهعنوان یک بازیگر نظامی و ژئوپلیتیک، اروپا با تمایل فزاینده به استقلال راهبردی و قدرتهای منطقهای با مطالبات مستقل، همگی در حال تغییر معادلات جهانی هستند.
از سوی دیگر، بحرانهای داخلی آمریکا نشان میدهند که حفظ جایگاه جهانی این کشور بدون بازسازی اعتماد اجتماعی، کاهش شکافهای سیاسی و ایجاد توافقی پایدار درباره منافع ملی دشوار خواهد بود.
به نظر من، مهمترین تحول دوران کنونی، پایان قطعی قدرت آمریکا نیست؛ بلکه پایان امکان رهبری آسان و یکجانبه جهان است.
آمریکا باید میان سه مسیر انتخاب کند: ادامه تلاش برای حفظ برتری از طریق فشار و قدرت نظامی، پذیرش رقابت مدیریتشده با دیگر قدرتها، یا حرکت به سوی نوعی رهبری مشارکتی در نظم چندقطبی.
در این میان، تجربه جنگ ایران و اسرائیل، بحران اوکراین و رقابت آمریکا و چین نشان میدهد که استفاده از قدرت نظامی بدون چشمانداز سیاسی روشن، میتواند هزینههایی بسیار فراتر از اهداف اولیه ایجاد کند.
اما برای جامعه ایران، یک نتیجه از همه مهمتر است: آینده کشور نباید گروگان رقابت قدرتهای بزرگ باشد.
ایران برای عبور از این دوران به سیاست خارجی مبتنی بر منافع ملی، تنشزدایی، توسعه اقتصادی، بازسازی سرمایه اجتماعی، آزادیهای مدنی و مشارکت واقعی مردم نیاز دارد.
هیچ قدرت خارجی نمیتواند جای اراده و توانایی جامعه ایران برای ساختن آینده خود را بگیرد.
نظم جهانی آینده نیز زمانی میتواند عادلانهتر و باثباتتر باشد که امنیت، آزادی، کرامت انسانی و حق تعیین سرنوشت ملتها، نه فقط منافع دولتهای قدرتمند، مبنای روابط بینالمللی قرار گیرد.
در نهایت، پرسش اصلی دوران ما این نیست که کدام قدرت بر جهان مسلط خواهد شد؛ پرسش این است که آیا جهان خواهد توانست از منطق سلطه، جنگ و تخریب فاصله بگیرد و به سوی نظمی حرکت کند که در آن رقابت قدرتها به بهای نابودی ملتها تمام نشود؟
### منابع و مبانی تحلیلی
برای تدوین این تحلیل، از گزارشها و ارزیابیهای نهادهای زیر استفاده شده است:
* صندوق بینالمللی پول؛ ارزیابی اقتصاد آمریکا و چشمانداز اقتصاد جهانی در سال ۲۰۲۶. [دادههای اقتصادی آمریکا](https://www.imf.org/external/datamapper/profile/USA/GDD?utm_source=chatgpt.com)
* شورای روابط خارجی آمریکا؛ تحولات روابط آمریکا و چین و بحران ایران. [رقابت اقتصادی آمریکا و چین](https://www.cfr.org/backgrounders/contentious-us-china-trade-relationship?utm_source=chatgpt.com)
* مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی؛ ارزیابی روابط آمریکا و چین در سال ۲۰۲۶. [گزارش رقابت آمریکا و چین](https://chinapower.csis.org/survey-experts-us-china-relations-2026/?utm_source=chatgpt.com)
* پارلمان اروپا؛ آینده روابط فراآتلانتیک و ناتو. [همکاری دفاعی اروپا و آمریکا](https://eprs.europarl.europa.eu/EPRS_BRI%282026%29796986?utm_source=chatgpt.com)
* کتابخانه مجلس عوام بریتانیا؛ وضعیت ایران پس از جنگ سال ۲۰۲۶. [گزارش ایران در سال ۲۰۲۶](https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-11075/?utm_source=chatgpt.com)
* رویترز؛ تحولات سیاسی آمریکا و پیامدهای انتخابات میاندورهای نوامبر ۲۰۲۶. [تحولات سیاسی آمریکا](https://www.reuters.com/world/us/midterms-upended-congress-trump-still-commands-foreign-policy-2026-11-05/?utm_source=chatgpt.com)
تاریخ مبنای تحلیل: ۶ نوامبر ۲۰۲۶. تحولات جاری و سناریوهای آینده از یکدیگر تفکیک شدهاند؛ سناریوها پیشبینی قطعی نیستند.
پیشنهاد محوری برای بحث و گفتوگوی جمعی: به نظرم بحث درباره آینده آمریکا باید به یک پرسش بنیادیتر نیز برسد: آیا ایران و جامعه ایرانی میتوانند در دوران گذار نظم جهانی، از موقعیت یک موضوع در رقابت قدرتهای بزرگ خارج شوند و به یک بازیگر مستقل، برخوردار از مشروعیت داخلی، توسعه اقتصادی و روابط متوازن بینالمللی تبدیل شوند؟
این پرسش میتواند نقطه اتصال تحلیل تحولات جهانی با مسئله آینده ایران باشد.
by محمود معمارنژاد | 13.سپتامبر 2026 | فرهنگ و هنر, فرهنگ وهنر, نوشته ای دیگر از همین نویسنده
از سوفی شول تا نیکا شاکرمی، محمود معمارنژاد 
دو دختر، دو دیکتاتوری، یک حافظه
مقدمه؛ خانوادهای در برابر حکومت
در تاریخ دیکتاتوریها، گاهی یک خانواده به نمادی بزرگتر از خود تبدیل میشود؛ خانوادهای که حکومت میکوشد صدای یکی از اعضایش را خاموش کند، اما با سرکوب او، نامش را ماندگارتر میکند.
خانوادهٔ شول در آلمان نازی یکی از این نمونههاست.
سوفی شول و برادرش هانس، همراه گروه دانشجویی «رز سفید»، در برابر حکومت آدولف هیتلر ایستادند. آنان با نوشتن و پخش اعلامیه، مردم آلمان را به اندیشیدن، مقاومت و پایان دادن به جنگ و جنایت دعوت میکردند.
در ۱۸ فوریهٔ ۱۹۴۳، سوفی و هانس هنگام پخش اعلامیه در دانشگاه مونیخ دستگیر شدند. تنها چهار روز بعد، در ۲۲ فوریه، در دادگاه خلق رژیم نازی محاکمه شدند.
رئیس دادگاه، رولاند فریسلر، از مشهورترین چهرههای دستگاه قضایی نازی بود. محاکمه کوتاه بود و سرانجام سوفی شول، هانس شول و کریستوف پروبست به اعدام محکوم شدند.
چند ساعت بعد، حکم اجرا شد.
سوفی تنها ۲۱ سال داشت.
اما حکومت نازی نتوانست با اعدام او، معنای مقاومتش را اعدام کند.
—
دادگاه
در ۲۲ فوریهٔ ۱۹۴۳، سه جوان در برابر دستگاه قضایی رژیم هیتلر ایستادند.
اتهام آنان انتشار و توزیع اعلامیههایی بود که حکومت نازی را به چالش میکشید.
از نگاه رژیم، این کار «خیانت» بود.
از نگاه سوفی و هانس، سکوت در برابر جنایت، خیانت بزرگتری بود.
دادگاه بهجای آنکه فضایی برای یک دفاع مستقل و عادلانه باشد، زیر سلطهٔ رئیس دادگاه، رولاند فریسلر، قرار داشت. فریسلر با خشونت کلامی و رفتار تحقیرآمیز با متهمان، نمونهای از دستگاه قضایی سیاسیشدهٔ رژیم نازی بود.
سوفی از کردهٔ خود ابراز پشیمانی نکرد.
او میدانست که ممکن است این موضع برایش مرگآور باشد.
اما میان نجات جان خود و انکار باورش، راه دوم را انتخاب نکرد.
حکم صادر شد:
هانس شول ـ اعدام
سوفی شول ـ اعدام
کریستوف پروبست ـ اعدام
چند ساعت بعد، هر سه با گیوتین اعدام شدند.
—
پدر و مادر
داستان خانوادهٔ شول با مرگ سوفی و هانس تمام نشد.
پدر و مادر آنان، روبرت و ماگدالنا شول، برای نجات فرزندانشان درخواست عفو کردند؛ اما درخواست پذیرفته نشد.
پس از اعدام سوفی و هانس، خانواده نیز زیر فشار دستگاه سرکوب قرار گرفت.
این رفتار بخشی از همان منطق سیاسیای بود که رژیم نازی برای ایجاد ترس در جامعه به کار میبرد:
نه فقط مخالف را سرکوب کن؛
بلکه به اطرافیان او نیز نشان بده که هزینهٔ مخالفت میتواند به تمام خانواده برسد.
با این حال، نتیجهٔ تاریخی برخلاف خواست حکومت بود.
نام شولها از بین نرفت.
ماند.
و ماندگار شد.
—
هفتاد و نه سال بعد
هفتاد و نه سال پس از اعدام سوفی شول، در ایران نام دختر جوان دیگری در اعتراضات علیه حکومت به یکی از نمادهای نسل خود تبدیل شد:
نیکا شاکرمی.
نیکا در سال ۱۴۰۱، در شانزدهسالگی، در جریان اعتراضات گستردهٔ ایران حضور داشت.
پس از ناپدیدشدن او، خبر مرگش منتشر شد.
اما دربارهٔ چگونگی مرگ نیکا، روایتهای متفاوتی مطرح شد. نهادهای حکومتی روایت خود را ارائه کردند و خانواده و منابع مستقل دربارهٔ آن تردید و اعتراض داشتند.
در نتیجه، پروندهٔ نیکا تنها یک پروندهٔ شخصی باقی نماند.
نام او وارد حافظهٔ جمعی اعتراضات ایران شد.
—
سوفی و نیکا
سوفی شول و نیکا شاکرمی دو شخصیت تاریخی یکسان نیستند.
یکی در آلمان نازی زندگی میکرد و عضو یک گروه سازمانیافتهٔ مقاومت دانشجویی بود.
دیگری نوجوانی ایرانی بود که در اعتراضات ۱۴۰۱ حضور داشت.
یکی اعلامیه مینوشت و توزیع میکرد.
دیگری در خیابانهای یک جنبش اعتراضی حضور داشت.
بنابراین نباید تاریخ آنان را یکسان کرد.
اما میان این دو، شباهتی عمیق در حافظهٔ سیاسی و اجتماعی وجود دارد.
هر دو بسیار جوان بودند.
هر دو در شرایط سرکوب سیاسی به نماد تبدیل شدند.
و در هر دو مورد، حکومت تلاش کرد معنای مرگ آنان را کنترل کند.
اما حافظهٔ مردم مسیر دیگری پیدا کرد.
—
از «خائن» تا «قهرمان»
یکی از شگفتانگیزترین تناقضهای تاریخ دیکتاتوریها همین است:
حکومت، مخالف را با یک واژه تعریف میکند؛
تاریخ، سالها بعد ممکن است او را با واژهای کاملاً متفاوت به یاد آورد.
برای رژیم نازی، سوفی شول «خائن» بود.
اما پس از سقوط نازیسم، تصویر او دگرگون شد.
امروز سوفی شول در آلمان یکی از نمادهای مقاومت در برابر نازیسم است.
در مورد نیکا نیز، روایت رسمی حکومت با روایتی که خانواده و بسیاری از معترضان از او داشتند، یکسان نبود.
نام نیکا در جریان جنبش «زن، زندگی، آزادی» به نمادی از نسل جوان معترض تبدیل شد.
این همان نقطهای است که تاریخ و قدرت از یکدیگر جدا میشوند.
قدرت میتواند دربارهٔ یک انسان حکم صادر کند.
اما نمیتواند همیشه تعیین کند که نسلهای بعد او را چگونه به یاد خواهند آورد.
—
دختران جوان و حکومتهای قدرتمند
شاید مهمترین شباهت سوفی و نیکا، نه در جزئیات زندگیشان، بلکه در نسبت میان جوانی و قدرت باشد.
هر دو در برابر ساختاری ایستادند که از آنان بسیار قدرتمندتر بود.
یک طرف، حکومت، پلیس، زندان، دادگاه و دستگاه تبلیغاتی بود.
طرف دیگر، یک دختر جوان بود.
در ظاهر، نتیجه از پیش معلوم به نظر میرسید.
قدرت میتوانست بدن را شکست دهد.
اما تاریخ نشان داده است که شکست جسمانی الزاماً به معنای شکست یک ایده نیست.
سوفی شول کشته شد.
اما «رز سفید» در حافظهٔ آلمان باقی ماند.
نیکا شاکرمی نیز کشته شد.
اما نام او در حافظهٔ جنبشی باقی ماند که شعار اصلیاش:
زن، زندگی، آزادی
بود.
—
مادران
در هر دو داستان، یک عنصر انسانی بسیار دردناک وجود دارد:
مادر.
پشت چهرهٔ سیاسی هر قربانی، یک خانواده وجود دارد.
برای رژیم، سوفی شول یک «پرونده» بود.
برای مادرش، او دخترش بود.
برای تاریخ، نیکا ممکن است یک «نماد» باشد.
اما برای خانوادهاش، او یک دختر شانزدهساله بود؛ با زندگی، آرزوها، خندهها و آیندهای که دیگر وجود ندارد.
این تفاوت را نباید فراموش کرد.
وقتی یک انسان به نماد تبدیل میشود، خطر آن وجود دارد که انسانیت خود او در پشت نماد گم شود.
سوفی پیش از آنکه نماد مقاومت باشد، یک دختر بود.
نیکا نیز پیش از آنکه نماد یک جنبش شود، یک دختر بود.
—
تاریخ، دیر اما گاهی منصف
دادگاه هیتلری حکم خود را صادر کرد.
سوفی شول را «مجرم» اعلام کرد.
اما دادگاه تاریخ حکم دیگری صادر کرد.
دادگاه نازی دیگر وجود ندارد.
فریسلر دیگر وجود ندارد.
هیتلر دیگر وجود ندارد.
اما نام سوفی شول باقی مانده است.
این یکی از درسهای بزرگ تاریخ است:
قدرت سیاسی موقتی است؛ حافظهٔ انسانی میتواند بسیار طولانیتر باشد.
ممکن است حکومتی تصور کند که با حذف یک انسان، مسئله نیز حذف شده است.
اما گاهی مرگ یک انسان، پرسشی را در ذهن هزاران نفر زنده میکند:
چرا؟
چرا او را کشتند؟
چه میخواست؟
از چه میترسیدند؟
و چرا یک حکومت قدرتمند از صدای یک دختر جوان چنین هراسان بود؟
—
از مونیخ تا تهران
مونیخ، ۱۹۴۳.
دادگاه خلق.
دختری بیستویکساله در برابر نمایندگان حکومت هیتلر ایستاده است.
تهران، ۲۰۲۲.
دختری شانزدهساله در خیابانهای شهری که شاهد اعتراضات گسترده است.
میان این دو واقعه، هفتاد و نه سال فاصله است.
دو کشور متفاوت.
دو نظام سیاسی متفاوت.
دو نسل متفاوت.
دو شکل متفاوت از اعتراض.
اما یک پرسش مشترک در حافظهٔ انسان باقی میماند:
یک حکومت تا کجا میتواند از یک دختر جوان بترسد؟
سوفی با اعلامیههایش ترس حکومت را برانگیخت.
نیکا با حضورش در خیابان به نمادی از نسلی تبدیل شد که دیگر نمیخواست خاموش بماند.
و پس از مرگ هر دو، تلاش برای خاموش کردن نامشان به نتیجهٔ معکوس رسید.
—
پایان؛ نامی که باقی میماند
سوفی شول را کشتند تا سکوت برقرار شود.
اما نام او بلندتر شد.
نیکا شاکرمی را نیز دیگر نمیتوان به زندگی بازگرداند.
اما نام او از حافظهٔ نسلی که شاهد اعتراضات ۱۴۰۱ بود، پاک نشد.
شاید فاصلهٔ میان این دو دختر، در نهایت، تنها فاصلهٔ میان دو زمان نباشد.
شاید داستان آنان دربارهٔ یک حقیقت قدیمیتر باشد:
انسان میتواند بدن یک معترض را از میان ببرد؛
اما نمیتواند بهآسانی معنایی را که مردم از مرگ او میسازند، کنترل کند.
سوفی شول امروز بخشی از حافظهٔ مقاومت آلمان است.
نیکا شاکرمی نیز بخشی از حافظهٔ جنبش «زن، زندگی، آزادی» شده است.
و تاریخ، در نهایت، همیشه فقط دربارهٔ کسانی نیست که قدرت داشتند.
گاهی تاریخ، بیش از همه، نام کسانی را نگه میدارد که قدرت نداشتند اما حاضر نشدند سکوت کنند.
by محمود معمارنژاد | 31.آگوست 2026 | مقالات, نوشته ای دیگر از همین نویسنده
از «حق بازگشت» تا «حق پرسش»؛ آنچه در ماجرای نامجو نباید حذف شود
محسن نامجو یکشبه تصمیم نگرفته است که بعد از نزدیک به دو دهه، صبح از خواب بیدار شود، دستورو بشوید، چای شیرین بخورد و ناگهان سوار هواپیما شود و به ایران برگردد.
طبیعی است که درباره چگونگی این تصمیم و زمینههای آن پرسشهایی مطرح شود.
ممکن است کسی تصور کند فرد یا افرادی در داخل یا خارج از کشور برای این بازگشت نقش داشتهاند؛ ممکن است حتی درباره فراهمشدن مقدمات سفر، گذرنامه، قولوقرار یا نوعی تضمین گمانهزنی شود.
اما تا زمانی که برای چنین ادعاهایی سندی وجود نداشته باشد، هیچکدام را نمیتوان واقعیت قطعی معرفی کرد.
در این میان، کسانی نیز هستند که با نگاهی کاسبکارانه به موضوع برخورد میکنند؛ یعنی از یک طرف از «حق بازگشت به میهن» سخن میگویند و از طرف دیگر، همین حق را به ابزاری برای بستن راه پرسش تبدیل میکنند.
در حالی که این دو موضوع یکی نیستند.
حق بازگشت محترم است؛ اما حق پرسش نیز محترم است.
یک ایرانی حق دارد به کشورش بازگردد.
اما جامعه نیز حق دارد درباره شرایط، زمینه و نحوه روایت این بازگشت سؤال کند.
از سوی دیگر، چرا همسر او نیز از این تصمیم بیخبر مانده باشد؛ دستکم بر اساس روایتی که از سوی همسرش مطرح شده است؟
این پرسش نیز قابل طرح است.
اما پاسخ آن را نمیدانیم.
نباید چیزی را که نمیدانیم، به جای واقعیت بنشانیم؛ نه برای دفاع از نامجو و نه برای متهمکردن او.
یک زندانی سیاسی سابق، یک فعال سیاسی، یک هنرمند یا هر ایرانی دیگری، پس از سالها دوری میتواند برای دیدن خانواده، انجام کاری شخصی یا صرفاً برای زندگی در کشور خود به ایران بازگردد.
خودِ بازگشت، بهتنهایی نه نشانه همکاری با حکومت است و نه دلیل تغییر موضع سیاسی.
اما از این اصل نیز نمیتوان نتیجه گرفت که جامعه حق ندارد درباره شرایط و زمینه یک بازگشت پرسش کند.
حبیب؛ یک نمونه تاریخی متفاوت
برای فهم این موضوع، مقایسه با نمونههای گذشته لازم است؛ اما مقایسه باید دقیق باشد.
حبیب، خواننده قدیمی، یکی از نمونههای شناختهشده است. او پس از سالها زندگی در خارج از کشور به ایران بازگشت، در کشور ماند و همانجا درگذشت.
اما سفر و بازگشت حبیب را نمیتوان عیناً با بازگشت امروز نامجو یکسان دانست.
حبیب در دورهای به ایران بازگشت که ادبیات رسمی و تبلیغاتی امروز درباره «بازگشت ایرانیان خارج از کشور» به این شکل مطرح نبود. شرایط رسانهای و سیاسی نیز با امروز تفاوت داشت.
بنابراین آوردن نام حبیب به این معنا نیست که بگوییم:
«حبیب برگشت، پس بازگشت نامجو هم دقیقاً همان است.»
چنین مقایسهای سادهانگارانه است.
اهمیت حبیب در این است که نشان میدهد اصل بازگشت هنرمندان ایرانی خارج از کشور به ایران، اتفاق تازهای نیست.
تعدادی برای سفر به ایران رفتند و برگشتند و تعدادی نیز در ایران ماندند.
بهمن مفید، بازیگر شناختهشده قدیمی، از جمله چهرههایی بود که به ایران بازگشت و در همانجا درگذشت.
چند ماه پیش نیز مرتضی عقیلی به ایران بازگشت و در برنامهای از او تجلیل شد.
این نمونهها نشان میدهند که بازگشت هنرمندان خارج از کشور به ایران، فینفسه پدیدهای بیسابقه نیست.
پس نباید صرف بازگشت نامجو را امری ذاتاً مشکوک یا بیسابقه معرفی کرد.
اما در عین حال باید تفاوت شرایط امروز را نیز دید.
فقط حبیب و دیگران نیستند؛ سابقه سفر ایرانیان خارج از کشور وجود دارد
در سالهای مختلف، هنرمندان و چهرههای فرهنگی ایرانی که خارج از کشور زندگی میکردند، برای دیدار خانواده، امور شخصی یا دلایل دیگر به ایران سفر کردهاند.
برخی از این سفرها اساساً خبری نشدهاند یا پوشش رسانهای محدودی داشتهاند.
اما موضوع فقط هنرمندان نیست.
در میان ایرانیان خارج از کشور، زنان سیاسی فعال نیز در مقاطعی به ایران سفر کردهاند؛ زنانی که فعالیت سیاسی و اجتماعیشان در خارج از کشور برای افکار عمومی شناختهشده بوده و با این حال، با دریافت گذرنامه یا مجوز لازم به ایران رفتوآمد کردهاند.
برخی از آنها بعدها درباره تجربه سفر خود، نحوه ورود و خروج و شرایطی که در آن سفر داشتهاند، صحبت کردهاند.
این نمونهها از این جهت اهمیت دارند که نشان میدهند حتی درباره افرادی که فعال سیاسی و شناختهشده بودهاند نیز نمیتوان صرف ورود به ایران را بهعنوان سند همکاری با حکومت تلقی کرد.
بنابراین اگر نامجو اساساً فعال سیاسی نبوده و عضو هیچ سازمان سیاسی یا تشکیلات حزبی هم نبوده است، این نکته باید صریحاً در نظر گرفته شود.
اما همین نکته نیز نباید به نتیجهای افراطی منجر شود که:
«پس هیچ وجه سیاسی یا رسانهای برای بررسی وجود ندارد.»
چرا؟
چون باید میان سیاسیبودن فرد و سیاسیشدن یک اتفاق تفاوت گذاشت.
نامجو فعال سیاسی نبوده؛ پس موضوع دقیقاً چیست؟
ممکن است نامجو هیچگاه عضو یک سازمان سیاسی نبوده باشد، فعالیت حزبی نداشته باشد و اساساً خود را یک کنشگر سیاسی تعریف نکرده باشد.
این واقعیت را باید پذیرفت و نباید برای ساختن یک پرونده سیاسی، چیزی را به سابقه او اضافه کرد که وجود نداشته است.
اما برای بررسی زمینه یک اتفاق، الزاماً لازم نیست شخص موردنظر سیاستمدار یا عضو یک سازمان سیاسی باشد.
یک هنرمند شناختهشده میتواند بدون داشتن هیچ سابقه تشکیلاتی، در یک مقطع مشخص به موضوعی سیاسی یا رسانهای تبدیل شود.
به بیان ساده:
ممکن است فرد سیاسی نباشد، اما اتفاق پیرامون او سیاسی شود.
ممکن است انگیزه یک سفر کاملاً شخصی باشد، اما روایت رسانهای آن سیاسی شود.
و ممکن است هیچ توافقی میان فرد و حکومت وجود نداشته باشد، اما حکومت یا رسانههای رسمی بتوانند از بازگشت او تصویری مطلوب برای خود بسازند.
اینها سه موضوع جداگانهاند.
بنابراین پرسش ما نباید این باشد که:
«نامجو عضو کدام سازمان سیاسی بوده؟»
چون اگر چنین سابقهای وجود نداشته باشد، ساختن آن اساساً نادرست است.
پرسش این است:
بازگشت یک هنرمند شناختهشده، در شرایط سیاسی و رسانهای امروز، چگونه روایت میشود و آیا این روایت با سیاست رسمی حکومت درباره بازگشت ایرانیان خارج از کشور ارتباط پیدا میکند یا نه؟
این پرسش درباره سابقه تشکیلاتی نامجو نیست.
درباره بستر سیاسی و رسانهای اتفاق است.
گذشته شخصی نامجو؛ موضوعی جدا از بازگشت
در کنار بحث بازگشت، درباره گذشته شخصی نامجو نیز روایتها و اتهامهایی در ارتباط با رفتار او با زنان مطرح شده است.
این موضوع را نمیتوان حذف کرد، اما نباید آن را نیز به ابزار اثبات یک فرضیه سیاسی تبدیل کرد.
یک اصل ساده باید رعایت شود:
اتهام، حکم قضایی نیست.
روایتی که درباره یک فرد در فضای عمومی منتشر شده، صرفاً به دلیل انتشار نمیتواند به حقیقت قطعی تبدیل شود.
اما از سوی دیگر، نبود حکم قضایی نیز به این معنا نیست که جامعه حق ندارد درباره گذشته یک چهره عمومی پرسش کند.
اگر درباره روابط یا رفتار او با زنان روایتهایی مطرح شده، این روایتها باید با دقت، تفکیک و توجه به شواهد بررسی شوند؛ نه اینکه بدون سند قطعی تلقی شوند و نه اینکه صرفاً به دلیل دشواربودن بحث، حذف شوند.
همچنین اگر بخشی از این روایتها مربوط به دوره پیش از ازدواج او بوده است، نباید آنها را به زور به بازگشت فعلی او وصل کرد.
گذشته شخصی یک موضوع است و بازگشت سیاسی ـ رسانهای موضوعی دیگر.
ممکن است هر دو نیازمند پرسش باشند، اما هیچکدام نباید بهطور مصنوعی دیگری را اثبات کند.
چگونگی آگاهی همسر؛ موضوعی که نباید از تصویر حذف شود
در بحث درباره گذشته شخصی نامجو، موضوع دیگری نیز مطرح شده است: چگونگی آگاهی همسر نامجو از گذشته او و روایتهایی که درباره رفتار او با زنان مطرح شده است.
این بخش از ماجرا نیز نباید حذف شود.
اگر همسر نامجو درباره اینکه چه زمانی و چگونه از این روایتها یا مسائل مربوط به گذشته او آگاه شده، توضیحی داده است، این روایت باید شنیده و دقیق نقل شود.
بهخصوص اگر بخشی از این مسائل مربوط به دوره پیش از ازدواج آنها بوده باشد، باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت:
یک موضوع، خودِ روایتها و ادعاهای مربوط به گذشته نامجو است؛
موضوع دیگر، زمان و نحوه آگاهی همسر او از این مسائل و واکنشی است که به آنها داشته است.
این دو موضوع به یکدیگر مرتبطاند، اما یکی جای دیگری را نمیگیرد.
همچنین نباید صرف اینکه همسر نامجو بعدها از موضوعی مطلع شده یا درباره آن سخن گفته است، جزئیات دیگری را که هنوز روشن نیست، به آن اضافه کرد.
در اینجا نیز همان اصل باید رعایت شود:
آنچه گفته شده، روایت است؛ آنچه با سند مستقل تأیید شده، واقعیت مستند است؛ و آنچه صرفاً حدس میزنیم، باید در حد احتمال باقی بماند.
روایت همسر؛ نه قابل حذف و نه قابل تبدیل به حکم
موضوع دیگری که مطرح شده، روایت همسر نامجو درباره بیاطلاعی از سفر اوست.
اگر این روایت بهدرستی نقل شده باشد، ارزش توجه دارد؛ اما نه بهعنوان سندی برای اثبات رابطه نامجو با حکومت.
این موضوع در درجه نخست مربوط به رابطه شخصی، اعتماد و نحوه تصمیمگیری میان دو نفر است.
اگر یک فرد متأهل پس از نزدیک به بیست سال تصمیم به بازگشت بگیرد و همسرش واقعاً از آن بیخبر باشد، طبیعی است که درباره چگونگی این تصمیم پرسشهایی ایجاد شود.
اما روایت یک طرف نیز بهخودیخود حکم نهایی نیست.
باید روایت طرف مقابل، توضیحات بیشتر و شواهد احتمالی نیز شنیده شود.
پس نه درست است روایت همسر را حذف کنیم و نه درست است آن را به مدرکی برای یک ادعای سیاسی تبدیل کنیم.
زندگی مشترک نامجو و همسرش یک موضوع است؛ رابطه احتمالی او با حکومت موضوعی کاملاً دیگر.
این دو را نباید به یکدیگر الصاق کرد.
آنجا که بحث از زندگی خصوصی عبور میکند
از اینجا به بعد، موضوع دیگر گذشته شخصی یا رابطه خانوادگی نامجو نیست.
موضوع، سیاست رسمی حکومت درباره بازگشت ایرانیان خارج از کشور است.
این بخش را نمیتوان از ماجرا حذف کرد.
در ماههای اخیر، مقامهای جمهوری اسلامی بارها درباره بازگشت ایرانیان خارج از کشور سخن گفتهاند؛ از متخصصان و دانشگاهیان گرفته تا چهرههای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی.
در سخنان مقامهای دولتی و حکومتی، بازگشت ایرانیان خارج از کشور بهعنوان موضوعی مثبت، مطلوب و در مواردی بخشی از سیاست جذب و بازگشت ایرانیان مطرح شده است.
بنابراین «بازگشت» دیگر فقط یک تصمیم فردی نیست که حکومت هیچ روایتی درباره آن نداشته باشد.
حکومت درباره این موضوع سیاست، ادبیات و تبلیغات رسمی دارد و رسانههای رسمی نیز آن را بازتاب میدهند.
اینجاست که نقش رسانههایی مانند ایرنا، خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی اهمیت پیدا میکند.
وقتی یک خبرگزاری رسمی، بازگشت ایرانیان خارج از کشور را در چارچوب سیاستهای رسمی کشور برجسته میکند، دیگر نمیتوان این فضای رسانهای را نادیده گرفت و گفت:
«این فقط یک سفر شخصی است و هیچ زمینه سیاسی و رسانهای ندارد.»
ممکن است خودِ فرد با هیچکس توافقی نکرده باشد.
ممکن است انگیزهاش کاملاً شخصی باشد.
اما این واقعیت مانع از آن نمیشود که حکومت و رسانههای رسمی بتوانند از بازگشت او در یک روایت سیاسی و تبلیغاتی استفاده کنند.
این دو مسئله باید از هم تفکیک شوند.
تبلیغات حکومت را نباید از تصویر حذف کرد
در اینجا لازم است میان «بازگشت فرد» و «روایتی که حکومت درباره بازگشت میسازد» تفاوت بگذاریم.
ممکن است یک ایرانی خارج از کشور با انگیزهای کاملاً شخصی به ایران بازگردد.
اما اگر دولت و رسانههای رسمی در همان دوره، به شکل گسترده درباره بازگشت ایرانیان خارج از کشور تبلیغ کنند، این همزمانی ارزش بررسی دارد.
نه به این معنا که:
«پس هرکس برگشت، با حکومت توافق داشته است.»
چنین نتیجهای فاقد منطق و سند است.
بلکه به این معنا که:
سیاست رسمی حکومت درباره بازگشت ایرانیان، بخشی از زمینهای است که این اتفاق در آن رخ داده است.
اگر مقامهای حکومتی درباره ضرورت بازگشت ایرانیان سخن میگویند، اگر رسانههای رسمی مانند ایرنا این سیاست را بازتاب میدهند، و اگر بازگشت چهرههای شناختهشده فرهنگی میتواند در چنین فضایی بهعنوان نمونهای از «بازگشت» برجسته شود، جامعه حق دارد این زمینه را بررسی کند.
این پرسش نه اتهام است و نه توطئهسازی.
این همان کاری است که روزنامهنگاری باید انجام دهد:
بررسی زمینه، نه ساختن نتیجه از پیش تعیینشده.
قیصر؛ فقط یک شاهد در میان نمونهها
در همین فضای جدید، نمونههایی نیز وجود دارند که نشان میدهند بازگشت یک هنرمند میتواند پس از ورود به ایران، از یک تصمیم شخصی فراتر برود.
برای نمونه، قیصر، خواننده ایرانی ساکن آمریکا، پس از بازگشت به ایران در یک برنامه در تهران حضور یافت و در فضایی با نشانهها و نمادهای جمهوری اسلامی برای حاضران و هواداران حکومت برنامه اجرا کرد.
این نمونه مهم است، اما نباید آن را بیش از اندازه بزرگ کرد.
اهمیتش در این است که نشان میدهد بازگشت یک هنرمند میتواند به حضور علنی در برنامهای حکومتی و همراهی آشکار با فضای رسمی تبدیل شود.
اما این اتفاق بهخودیخود چیزی درباره نامجو ثابت نمیکند.
نباید رفتار قیصر را به نامجو تعمیم داد.
همانطور که نباید صرف بازگشت نامجو را با نمونهای که در آن همکاری علنی با یک برنامه حکومتی رخ داده، یکسان دانست.
هر فرد را باید با رفتار و شواهد مربوط به خودش سنجید.
سفر یک چیز است؛ روایت سفر چیز دیگری
شاید مهمترین تفکیک همین باشد.
ممکن است نامجو با انگیزهای کاملاً شخصی به ایران بازگشته باشد.
اما پس از ورود او، دیگران میتوانند درباره این سفر روایتهای مختلف بسازند.
رسانه رسمی ممکن است آن را نماد «بازگشت ایرانیان» معرفی کند.
مخالفان حکومت ممکن است آن را نشانه توافق یا امتیازگیری بدانند.
عدهای نیز ممکن است آن را صرفاً یک تصمیم شخصی تلقی کنند.
هیچکدام از این روایتها صرفاً با طرحشدن، واقعیت قطعی نمیشوند.
بنابراین باید میان دو پرسش تفاوت گذاشت:
چرا نامجو برگشته است؟
و:
چگونه از بازگشت او روایت ساخته میشود؟
پاسخ پرسش اول بدون اطلاعات مستقیم از خود او یا شواهد معتبر ممکن است برای ما روشن نباشد.
اما پرسش دوم را میتوان از طریق بررسی رسانهها، اظهارات مقامها، سیاستهای رسمی و نحوه بازنمایی این اتفاق بررسی کرد.
چرا تفاوت با حبیب و دیگران مهم است؟
اینجاست که نمونههای گذشته دوباره اهمیت پیدا میکنند.
اگر حبیب در شرایطی متفاوت به ایران بازگشت، باید تفاوت آن دوره با امروز را دید.
اگر هنرمندان دیگری برای دیدار خانواده یا امور شخصی به ایران رفتند، باید نحوه برخورد با آنها را نیز در نظر گرفت.
و اگر زنان سیاسی فعال خارج از کشور در مقاطعی با گذرنامه به ایران سفر کردهاند، این نمونهها نیز باید در مقایسه لحاظ شوند؛ زیرا نشان میدهند حتی سابقه سیاسی داشتن نیز بهخودیخود به معنای غیرممکنبودن سفر یا اثبات همکاری با حکومت نیست.
اما امروز باید یک متغیر دیگر را نیز به این مقایسه اضافه کرد:
سیاست و تبلیغات رسمی حکومت درباره بازگشت ایرانیان خارج از کشور.
این همان چیزی است که شرایط امروز را با برخی نمونههای گذشته متفاوت میکند.
بنابراین سؤال این نیست که:
«چرا نامجو حق دارد برگردد؟»
او حق دارد.
سؤال این است:
چه تفاوتی میان شرایط بازگشت او با نمونههای قبلی وجود دارد؟
آیا تفاوت در سیاست رسمی حکومت است؟
آیا تفاوت در نحوه پوشش رسانهای است؟
آیا تفاوت در شرایط سیاسی کشور است؟
آیا بازگشت چهرههای فرهنگی امروز، در چارچوب تبلیغات رسمی درباره بازگشت ایرانیان معنا و کارکرد تازهای پیدا کرده است؟
یا اساساً تفاوت مهمی وجود ندارد؟
اینها پرسشهایی هستند که میتوان درباره آنها تحقیق کرد.
«حق بازگشت» نباید به «حق نپرسیدن» تبدیل شود
گاهی گفته میشود:
«هر ایرانی حق دارد به کشورش برگردد، پس هیچکس نباید درباره این بازگشت سؤال کند.»
این نتیجهگیری درست نیست.
حق بازگشت یک حق فردی است.
حق پرسشگری یک حق اجتماعی است.
این دو با هم تعارض ندارند.
جامعه میتواند همزمان بگوید:
«نامجو حق دارد به ایران بازگردد.»
و:
«ما حق داریم درباره شرایط این بازگشت سؤال کنیم.»
جامعه میتواند بپرسد حکومت چه سیاستی درباره بازگشت ایرانیان خارج از کشور دارد.
میتواند سخنان مقامهای حکومتی را بررسی کند.
میتواند نحوه پوشش ایرنا و دیگر رسانههای رسمی را بررسی کند.
میتواند بازگشت نامجو را با حبیب و دیگر هنرمندان مقایسه کند.
میتواند نمونه قیصر را نیز در نظر بگیرد.
میتواند به نمونه سفر زنان سیاسی فعال خارج از کشور توجه کند.
و میتواند بپرسد چرا یک بازگشت مشخص، در یک مقطع مشخص، چنین اهمیت رسانهای پیدا کرده است.
هیچیک از این پرسشها به معنای متهمکردن نامجو نیست.
حق بازگشت نباید ابزار کاسبکاری شود
اما از سوی دیگر، باید با کسانی هم مرزبندی کرد که «حق بازگشت» را به شکل گزینشی و کاسبکارانه به کار میبرند.
اگر حق بازگشت واقعاً یک حق است، باید برای همه محترم باشد.
نمیتوان برای یک نفر گفت:
«حق دارد برگردد و هیچکس حق ندارد درباره او سؤال کند.»
و درباره دیگری گفت:
«برگشته، پس حتماً با حکومت معامله کرده است.»
این استاندارد دوگانه است.
حق بازگشت نباید تبدیل به ابزاری شود که بر اساس گرایش سیاسی افراد، یک روز از آن دفاع کنیم و روز دیگر همان حق را نادیده بگیریم.
از طرف دیگر، دفاع از حق بازگشت نباید به معنای چشمپوشی از رفتار فرد پس از بازگشت باشد.
اگر کسی پس از بازگشت در یک برنامه حکومتی حاضر میشود و آشکارا در چارچوب تبلیغات رسمی حکومت قرار میگیرد، این رفتار قابل مشاهده و قابل نقد است.
اما باز هم باید میان آنچه دیدهایم و آنچه حدس میزنیم فاصله بگذاریم.
حق بازگشت یک چیز است؛ همکاری با حکومت چیز دیگر.
و سیاست تبلیغاتی حکومت درباره بازگشت ایرانیان نیز موضوعی مستقل از این دو است.
این سه موضوع را نباید با یکدیگر قاطی کرد.
شک را هم نباید جای سند نشاند
در سوی دیگر نیز باید مراقب بود.
اینکه حکومت درباره بازگشت ایرانیان خارج از کشور تبلیغ میکند، واقعیتی قابل بررسی است.
اینکه مقامهای حکومتی درباره این موضوع سخن گفتهاند و رسانههای رسمی مانند ایرنا آن را پوشش دادهاند نیز قابل بررسی است.
اما از این واقعیت نمیتوان نتیجه گرفت که هر ایرانی بازگشته، با حکومت توافق داشته است.
نمیتوان درباره نامجو گفت معامله کرده، تضمین گرفته یا امتیازی دریافت کرده، مگر اینکه سندی برای آن وجود داشته باشد.
همچنین نباید صرفاً بر اساس فضای سیاسی، برای او سابقه سیاسی یا عضویت تشکیلاتی ساخت.
اگر نامجو عضو سازمان سیاسی نبوده، نباید چنین سابقهای برای او اختراع کرد.
اگر فعال سیاسی نبوده، نباید او را فعال سیاسی معرفی کرد.
و اگر انگیزه سفرش را نمیدانیم، نباید حدس خود را جای انگیزه واقعی او بنشانیم.
در یک بحث مسئولانه باید همیشه میان سه چیز فاصله گذاشت:
آنچه میدانیم؛
آنچه روایت شده؛
و آنچه فقط احتمال میدهیم.
آنچه نباید از تصویر حذف شود
مشکل اصلی زمانی ایجاد میشود که برای رسیدن به یک روایت ساده، بخشی از ماجرا حذف شود.
یک روایت میتواند بگوید:
«نامجو یک هنرمند است، فعال سیاسی نبوده، حق داشته برگردد و به همین دلیل تمام بحث تمام است.»
اما این روایت، زمینه سیاسی و رسانهای امروز را نادیده میگیرد.
روایت دیگری ممکن است بگوید:
«حکومت سیاست بازگرداندن ایرانیان خارج از کشور را دارد، پس نامجو حتماً با حکومت هماهنگ بوده است.»
این یکی نیز چیزی را که هنوز ثابت نشده، به جای واقعیت مینشاند.
واقعیت ممکن است بسیار پیچیدهتر باشد.
ممکن است نامجو هیچ توافقی با حکومت نداشته باشد و صرفاً به دلایل شخصی برگشته باشد.
در عین حال، ممکن است رسانههای رسمی از بازگشت او برای ساختن روایتی سیاسی استفاده کنند.
ممکن است گذشته شخصی او پرسشهایی ایجاد کند.
ممکن است روایت همسرش درباره بیاطلاعی از سفر، سؤالات دیگری ایجاد کند.
ممکن است نحوه آگاهی همسرش از گذشته نامجو نیز موضوعی قابل بررسی باشد.
و ممکن است هیچکدام از این موارد ارتباطی با یکدیگر نداشته باشند.
پیچیدگی، الزاماً نشانه وجود توطئه نیست؛ اما سادهسازی هم نشانه حقیقت نیست.
پرسش نهایی
در نهایت، مسئله این نیست که نامجو حق داشته یا نداشته به ایران برگردد.
پاسخ روشن است:
حق داشته است.
همچنین مسئله این نیست که آیا نامجو فعال سیاسی یا عضو یک سازمان سیاسی بوده است.
اگر چنین سابقهای نداشته، نباید برای او ساخت.
مسئله این است که یک هنرمند شناختهشده، پس از نزدیک به دو دهه، در شرایطی به ایران بازگشته که حکومت همزمان درباره بازگشت ایرانیان خارج از کشور سیاست، ادبیات و تبلیغات رسمی دارد و مقامهای حکومتی و رسانههای رسمی نیز این موضوع را برجسته میکنند.
این همزمانی بهتنهایی هیچ توافقی را ثابت نمیکند.
اما همین شرایط، بررسی و پرسش را مشروع میکند.
در کنار آن، نمونههایی مانند قیصر نشان میدهند که بازگشت یک هنرمند میتواند در مواردی به حضور علنی در برنامههای حکومتی و همراهی آشکار با فضای رسمی منجر شود؛ اما این واقعیت را نمیتوان به نامجو تعمیم داد.
گذشته شخصی نامجو و روایتهای مطرحشده درباره رفتار او با زنان نیز باید جداگانه و بر اساس شواهد بررسی شود.
چگونگی آگاهی همسر او از این گذشته و روایتهایی که درباره این موضوع مطرح شده نیز نباید حذف شود؛ اما آن نیز باید بهعنوان روایت و در صورت وجود، بر اساس شواهد مستقل سنجیده شود.
روایت همسرش درباره بیاطلاعی از سفر نیز باید شنیده شود، اما نباید به سندی برای اثبات یک فرضیه سیاسی تبدیل شود.
و در نهایت، سیاست حکومت درباره بازگشت ایرانیان خارج از کشور و تبلیغات پیرامون آن نیز بخشی از واقعیت امروز است که نمیتوان از متن حذف کرد.
بنابراین باید بتوانیم چند گزاره را همزمان بپذیریم:
نامجو حق بازگشت دارد.
ممکن است انگیزه او کاملاً شخصی باشد.
ممکن است هیچ ارتباطی با حکومت نداشته باشد.
او لزوماً فعال سیاسی یا عضو سازمان سیاسی نبوده است.
اتهامهای مربوط به گذشته شخصی او را نمیتوان بدون سند به واقعیت قطعی تبدیل کرد.
روایتهای مربوط به رفتار او با زنان باید با دقت و بدون پیشداوری بررسی شود.
چگونگی آگاهی همسرش از این گذشته نیز بخشی از روایتی است که نمیتوان صرفاً به دلیل حساسیت موضوع حذف کرد؛ اما آن نیز باید بهعنوان روایت و در صورت وجود، بر اساس شواهد مستقل سنجیده شود.
روایت همسرش درباره بیاطلاعی از سفر نیز باید بهعنوان یک روایت شنیده شود، نه بهعنوان حکم نهایی و نه بهعنوان سندی برای اثبات توافق سیاسی.
و در عین حال، جامعه حق دارد سیاست حکومت درباره بازگشت ایرانیان خارج از کشور، سخنان مقامهای حکومتی و نحوه بازنمایی این سیاست در رسانههای رسمی، از جمله ایرنا، را بررسی کند.
همچنین باید مراقب بود که «حق بازگشت» به ابزاری برای کاسبکاری سیاسی تبدیل نشود.
اگر حقی واقعاً محترم است، باید برای همه محترم باشد.
اگر پرسشگری واقعاً مشروع است، باید درباره همه مشروع باشد.
و اگر معیار ما سند و شواهد است، این معیار نباید با نام افراد تغییر کند.
پس سؤال اصلی این نیست:
«آیا نامجو حق داشت برگردد؟»
پاسخ روشن است:
بله.
سؤال این است:
این بازگشت در چه شرایطی رخ داده، چه تفاوتی با بازگشت حبیب و دیگر هنرمندان و نیز سفرهای پیشین ایرانیان خارج از کشور، از جمله زنان سیاسی فعال، دارد؛ سیاست رسمی حکومت درباره بازگشت ایرانیان خارج از کشور چیست؛ مقامهای حکومتی درباره آن چه گفتهاند؛ رسانههای رسمی، از جمله ایرنا، چگونه این سیاست را بازنمایی و تبلیغ کردهاند؛ و بازگشت یک چهره شناختهشده در چنین فضایی چگونه روایت میشود؟
و در کنار همه اینها:
آنچه درباره گذشته شخصی نامجو، نحوه آگاهی همسرش از آن گذشته و بیاطلاعی احتمالی او از تصمیم به بازگشت مطرح شده، دقیقاً چه میزان سند دارد و چه میزان صرفاً روایت است؟
پرسیدن این سؤالها، اتهام نیست.
همانطور که پاسخدادن به آنها نیز به معنای زیر سؤال بردن حق بازگشت نیست.
حق بازگشت محترم؛
حق زندگی خصوصی محترم؛
حق پاسخگویی محترم؛
حق نقد محترم؛
و حق دانستن و پرسیدن هم محترم.
و مهمتر از همه:
نباید با «حق بازگشت» کاسبکارانه برخورد کرد؛ همانطور که نباید با «حق پرسش» برخورد گزینشی کرد.
حق بازگشت برای همه است.
حق پرسش نیز برای همه.
و حقیقت، نه با شعار دفاع از یک حق به دست میآید و نه با تبدیل هر شک و گمان به اتهام؛ بلکه با تفکیک دقیق میان سند، روایت، احتمال و تبلیغات به دست میآید.
محمود معمارنژاد
اخن ،المان
by محمود معمارنژاد | 25.آگوست 2026 | فرهنگ و هنر, فرهنگ وهنر
گلولهای که نرسید
جای گلولهای
در تنم درد میکند؛
گلولهای
که هرگز شلیک نشد
و هرگز
به من نرسید.
عجیب است…
بعضی زخمها
پیش از آنکه خون بریزند،
در جان آدم
دهان باز میکنند.
من سالهاست
جای زخمی را لمس میکنم
که هیچ گلولهای
به آن نخورده است.
شاید بدن
حافظهی ترس است؛
حافظهی مرگهایی
که از کنارمان گذشتند
و نایستادند؛
اما صدای شلیکشان
هنوز
جایی میان استخوانهایم
پیر میشود.
من از گلولهای درد میکشم
که به تنم نرسید؛
از مرگی
که اتفاق نیفتاد،
اما یکبار
در خیال من
مردم.
بعضی زخمها
نه جای گلوله دارند،
نه خون؛
فقط شبها
بیصدا
درد میکنند.
زخمِ «اگر»ها هستند:
اگر میرسید…
اگر شلیک میشد…
اگر آن روز
یک قدم دیرتر برمیداشتم…
و چه سنگین است
زندگی کردن
با آیندهای
که میتوانست مال تو باشد
و دیگر
هرگز نخواهد بود.
گلوله
به تنم شلیک نشد؛
به فردایم شلیک شد.
به دستهایی
که میتوانستند
کسی را در آغوش بگیرند؛
به چشمهایی
که هنوز
قرار بود
صبحهای بسیاری را ببینند؛
به روزهایی
که هنوز نیامده بودند
و ناگهان،
بیآنکه متولد شوند،
مردند.
حالا
من ماندهام
و صدای گلولهای
که هرگز نرسید؛
صدایی
که سالهاست
در من
شلیک میشود.
و شاید
دردناکترین مرگ
همین باشد:
اینکه آدم
زنده بماند،
اما هر شب
برای زندگیای سوگواری کند
که میتوانست
زندگیِ او باشد.
م.معمارنژاد